Słownik · 1201 pojęć

Słownik terminologii IT.

Ponad 1201 pojęć z informatyki — od algorytmów i sieci po AI/ML i chmurę. Każde hasło ma prostą definicję, kategorię i źródło. Bez żargonu, po ludzku.

1201haseł
8kategorii
11poddziedzin
71grup tematycznych
4poziomy
Wszystkie hasła

1201 haseł

A83
ABACAttribute-Based Access Control

Model decydujący o dostępie na podstawie atrybutów podmiotu, zasobu, akcji i środowiska, ocenianych przez reguły polityki.

Bezpieczeństwo
abstrakcja

Wyodrębnienie istotnych cech bytu z pominięciem szczegółów nieistotnych z danego punktu widzenia, dające uproszczony model.

Inżynieria oprogramowania
abstrakcyjny typ danychADT → abstrakcyjny typ danych

Model danych zdefiniowany przez zbiór wartości i operacje na nich, niezależny od konkretnej implementacji.

Teoria informatyki
ACIDod Atomicity, Consistency, Isolation, Durability

Zestaw gwarancji transakcji: atomowość, spójność, izolacja, trwałość, zapewniający niezawodne przetwarzanie wobec awarii i współbieżności.

Dane i bazy danych
ACLAccess Control List

Przypisany do obiektu wykaz podmiotów i dozwolonych im na nim operacji; odpowiada kolumnie macierzy dostępu.

Bezpieczeństwo
Adamadaptive moment estimation

Algorytm optymalizacji adaptujący tempo uczenia dla każdego parametru na podstawie estymat pierwszego i drugiego momentu gradientu.

AI / Machine Learning
adapter

Wzorzec strukturalny przekształcający interfejs klasy na inny interfejs oczekiwany przez klienta, umożliwiając współpracę niezgodnych klas.

Inżynieria oprogramowania
adres IPIP = Internet Protocol

Logiczny identyfikator interfejsu sieciowego w warstwie sieci, używany do adresowania i routingu pakietów między hostami.

Sieci
adres MACMAC, adres fizyczny

Sprzętowy identyfikator interfejsu sieciowego (Media Access Control), zwykle 48-bitowy, używany do adresowania ramek w obrębie segmentu warstwy łącza.

Sieci
adresowanie otwarteopen addressing

Metoda rozwiązywania kolizji, w której wszystkie elementy są przechowywane w samej tablicy, a przy zajętości pozycji szuka się kolejnych wg sekwencji prób.

Teoria informatyki
agregacja trassumaryzacja tras

Łączenie wielu szczegółowych prefiksów w jeden szerszy wpis routingu, redukujące rozmiar tablic routingu w sieciach rozległych.

Sieci
agregataggregate

Zbiór powiązanych danych traktowany jako jedna jednostka dostępu i spójności, stanowiący granicę operacji atomowych w bazach nierelacyjnych.

Dane i bazy danych
akceleracja sprzętowa

Wykonywanie obliczeń modelu na wyspecjalizowanych układach (GPU, TPU, NPU) zamiast CPU, dla większej wydajności.

AI / Machine Learning
aktor-krytyk

Architektura łącząca parametryczną politykę (aktora) uczoną gradientowo z estymatorem wartości (krytykiem) redukującym wariancję aktualizacji.

AI / Machine Learning
aktywne oczekiwaniebusy waiting → aktywne oczekiwanie

Sposób synchronizacji, w którym zadanie nieprzerwanie sprawdza warunek w pętli, zajmując procesor zamiast się zawiesić.

Systemy i architektura
alertowanie

Automatyczne wykrywanie warunków przekroczenia progów w telemetrii i powiadamianie odpowiedzialnych osób o potencjalnej awarii usługi.

Chmura i DevOps
algebra relacyjna

Formalny język proceduralny operujący na relacjach za pomocą zbioru operatorów, których wynikiem zawsze jest relacja; podstawa optymalizacji zapytań.

Dane i bazy danych
algorytm aproksymacyjny

Algorytm dla problemu optymalizacyjnego zwracający rozwiązanie z gwarantowanym ograniczeniem odchylenia od optimum.

Teoria informatyki
algorytm Dijkstry

Zachłanny algorytm wyznaczający najkrótsze ścieżki z jednego źródła w grafie o nieujemnych wagach krawędzi.

Teoria informatyki
algorytm EMEM → expectation-maximization

Iteracyjna metoda estymacji parametrów modeli z ukrytymi zmiennymi przez naprzemienne kroki oczekiwania i maksymalizacji.

AI / Machine Learning
algorytm inkrementalny

Algorytm budujący rozwiązanie przez dodawanie elementów wejścia po jednym i aktualizację bieżącego rozwiązania.

Teoria informatyki
algorytm Las Vegas

Algorytm zrandomizowany zawsze zwracający poprawny wynik, którego czas działania jest zmienną losową.

Teoria informatyki
algorytm mark-and-sweep

Metoda odśmiecania w dwóch fazach: oznaczania obiektów osiągalnych od korzeni, a następnie zwalniania pozostałych nieoznaczonych.

Teoria informatyki
algorytm Monte Carlo

Algorytm zrandomizowany o gwarantowanym czasie działania, którego wynik może być błędny z ograniczonym prawdopodobieństwem.

Teoria informatyki
algorytm online

Algorytm przetwarzający dane wejściowe w strumieniu i podejmujący nieodwołalne decyzje bez znajomości przyszłych danych.

Teoria informatyki
algorytm wymianypolityka eksmisji

Reguła wyboru bloku usuwanego z pamięci podręcznej przy potrzebie zwolnienia miejsca dla nowego bloku, np. LRU, FIFO, losowy.

Systemy i architektura
algorytm zachłanny

Strategia budowy rozwiązania przez wybór w każdym kroku opcji lokalnie najlepszej, bez rewizji wcześniejszych decyzji.

Teoria informatyki
algorytm zamiataniaang. sweep line

Technika geometryczna przetwarzająca obiekty w kolejności przecięcia ich z ruchomą linią lub płaszczyzną zamiatającą.

Teoria informatyki
algorytm zastępowania stron

Reguła wyboru strony usuwanej z pamięci fizycznej przy braku wolnej ramki, np. LRU, FIFO czy zegarowy, minimalizująca liczbę błędów strony.

Systemy i architektura
algorytm zrandomizowany

Algorytm wykorzystujący w trakcie działania losowe wybory, którego wynik lub czas działania zależy od źródła losowości.

Teoria informatyki
alokacja dynamiczna

Przydzielanie pamięci w trakcie wykonania programu, na żądanie, o rozmiarze i czasie życia nieznanych w czasie kompilacji.

Teoria informatyki
alokacja rejestrów

Przydzielanie zmiennych programu do skończonej liczby rejestrów procesora, często modelowane jako kolorowanie grafu kolizji.

Teoria informatyki
analiza asymptotyczna

Badanie zachowania kosztu algorytmu dla rozmiaru wejścia dążącego do nieskończoności, z pominięciem stałych i czynników niższego rzędu.

Teoria informatyki
analiza głównych składowychPCA → analiza głównych składowych

Liniowa transformacja danych na ortogonalne kierunki o malejącej wariancji, używana do redukcji wymiarowości.

AI / Machine Learning
analiza leksykalnaskaner

Pierwsza faza kompilatora dzieląca strumień znaków kodu źródłowego na ciąg tokenów (leksemów) o ustalonych kategoriach.

Teoria informatyki
analiza najgorszego przypadku

Wyznaczanie maksymalnego kosztu algorytmu po wszystkich wejściach danego rozmiaru.

Teoria informatyki
analiza powłamaniowapostmortem

Ustrukturyzowany przegląd incydentu po jego zażegnaniu w celu ustalenia przyczyn i działań naprawczych, prowadzony bez przypisywania winy.

Chmura i DevOps
analiza przepływu danych

Statyczne wyznaczanie faktów o wartościach i zmiennych w punktach programu przez propagację informacji po grafie przepływu sterowania.

Teoria informatyki
analiza przypadku średniego

Wyznaczanie oczekiwanego kosztu algorytmu względem rozkładu prawdopodobieństwa danych wejściowych.

Teoria informatyki
analiza semantyczna

Faza sprawdzająca znaczeniową poprawność programu (zgodność typów, zasięg, deklaracje) na podstawie drzewa składni i tablicy symboli.

Teoria informatyki
analiza składniowaparsing

Faza budująca z ciągu tokenów drzewo wyprowadzenia zgodne z gramatyką języka, sprawdzając poprawność strukturalną programu.

Teoria informatyki
analiza wydźwiękusentiment analysis

Określanie nacechowania emocjonalnego lub postawy (pozytywnej, negatywnej, neutralnej) wyrażonej w tekście.

AI / Machine Learning
analiza zamortyzowana

Metoda wyznaczania średniego kosztu operacji w ciągu działań na strukturze, gdzie kosztowne operacje są równoważone wieloma tanimi.

Teoria informatyki
anomalia aktualizacji

Niepożądana sytuacja przy wstawianiu, usuwaniu lub modyfikacji danych w nieznormalizowanej relacji, prowadząca do niespójności wskutek redundancji.

Dane i bazy danych
antywzorzec

Powtarzalne rozwiązanie problemu, które wydaje się skuteczne, lecz w praktyce przynosi więcej szkód niż korzyści.

Inżynieria oprogramowania
APIApplication Programming Interface

Zdefiniowany zbiór reguł, wywołań i struktur danych, przez który jeden program udostępnia swoje funkcje innym programom bez ujawniania implementacji.

Sieci
architektura bezserwerowaserverless

Styl wdrażania logiki jako funkcji wykonywanych na żądanie w infrastrukturze zarządzanej przez dostawcę, bez ręcznego zarządzania serwerami.

Inżynieria oprogramowania
architektura cebulowaonion architecture

Styl warstw koncentrycznych z modelem domenowym w centrum, gdzie zależności kierują się wyłącznie do wewnątrz, ku rdzeniowi.

Inżynieria oprogramowania
architektura czystaclean architecture

Styl porządkujący zależności w koncentryczne warstwy tak, by kierowały się do wewnątrz ku regułom biznesowym, niezależnym od frameworków i interfejsu.

Inżynieria oprogramowania
architektura heksagonalnaports and adapters

Styl izolujący rdzeń aplikacji od świata zewnętrznego przez porty i adaptery, dzięki czemu logika domenowa nie zależy od technologii wejścia-wyjścia.

Inżynieria oprogramowania
architektura klient-serwer

Styl rozproszony dzielący role na klientów żądających usług i serwery je świadczące, komunikujące się przez sieć według modelu żądanie-odpowiedź.

Inżynieria oprogramowania
architektura koder-dekoderencoder-decoder

Schemat sieci, w którym koder mapuje wejście na reprezentację pośrednią, a dekoder generuje z niej wyjście, typowy dla zadań sekwencja-do-sekwencji.

AI / Machine Learning
architektura peer-to-peerP2P

Styl rozproszony, w którym węzły są równorzędne i pełnią jednocześnie rolę klienta i serwera, dzieląc zasoby bez centralnego koordynatora.

Inżynieria oprogramowania
architektura RESTREST

Styl architektoniczny usług sieciowych oparty na bezstanowych operacjach na zasobach identyfikowanych URI i ujednoliconym interfejsie metod.

Sieci
architektura sterowana zdarzeniamiEDA

Styl, w którym komponenty komunikują się asynchronicznie przez produkcję i konsumpcję zdarzeń, bez bezpośredniej wiedzy o odbiorcach.

Inżynieria oprogramowania
architektura tablicowablackboard

Styl, w którym niezależne źródła wiedzy współpracują, odczytując i aktualizując wspólny obszar danych (tablicę), koordynowane przez moduł sterujący.

Inżynieria oprogramowania
architektura warstwowa

Styl, w którym system dzieli się na poziome warstwy o ustalonej odpowiedzialności (np. prezentacja, logika, dane), gdzie warstwa wyższa korzysta tylko z bezpośrednio niższej.

Inżynieria oprogramowania
architektura wielowarstwowan-tier

Styl klient-serwer rozkładający funkcje na fizycznie odrębne poziomy wdrożeniowe (np. prezentacja, aplikacja, dane), zwykle trójwarstwowy.

Inżynieria oprogramowania
argument

Konkretna wartość lub wyrażenie przekazane do podprogramu w momencie wywołania, wiązane z odpowiednim parametrem.

Teoria informatyki
artefakt budowy

Niezmienny wynik etapu budowania (np. pakiet, obraz), promowany przez kolejne etapy potoku zamiast wielokrotnego odtwarzania ze źródeł.

Chmura i DevOps
ASTdrzewo składni abstrakcyjnej

Drzewiasta reprezentacja struktury składniowej programu pomijająca szczegóły konkretnej składni, z węzłami odpowiadającymi konstrukcjom języka.

Teoria informatyki
atak DoSDenial of Service; wariant rozproszony DDoS

Atak odmowy usługi — celowe wyczerpanie zasobów lub przepustowości systemu sieciowego, uniemożliwiające obsługę legalnych żądań (Denial of Service).

Sieci
atak kanałem bocznymside-channel

Wydobywanie tajnych informacji z fizycznych ujawnień implementacji, takich jak czas wykonania, zużycie energii czy emisja elektromagnetyczna.

Bezpieczeństwo
atak kolizyjnycollision attack

Atak na funkcję skrótu polegający na znalezieniu dwóch różnych wejść dających identyczną wartość skrótu.

Bezpieczeństwo
atak man-in-the-middleMITM

Przechwycenie i ewentualna modyfikacja komunikacji między dwiema stronami przez napastnika wstawionego w kanał, podszywającego się pod obie strony.

Sieci
atak powtórzeniowy

Atak, w którym napastnik przechwytuje poprawne komunikaty i wysyła je ponownie, by oszukać odbiorcę bez znajomości ich treści ani kluczy.

Bezpieczeństwo
atak przedłużania długościlength extension attack

Atak na funkcje typu Merkle-Damgård pozwalający obliczyć skrót rozszerzonej wiadomości bez znajomości sekretu poprzedzającego dane.

Bezpieczeństwo
atak siłowybrute force

Systematyczne sprawdzanie wszystkich możliwych kluczy lub haseł w celu złamania zabezpieczenia.

Bezpieczeństwo
atak słownikowy

Próba odgadnięcia hasła przez sprawdzanie wpisów z listy prawdopodobnych słów zamiast pełnej przestrzeni kluczy.

Bezpieczeństwo
atak typu człowiek pośrodkuMITM

Przechwycenie i ewentualna modyfikacja komunikacji między dwiema stronami, które sądzą, że łączą się bezpośrednio ze sobą.

Bezpieczeństwo
atak urodzinowybirthday attack

Atak wykorzystujący paradoks dnia urodzin do znalezienia kolizji funkcji skrótu w czasie rzędu pierwiastka z rozmiaru przeciwdziedziny.

Bezpieczeństwo
atomowość

Własność, w której wszystkie operacje transakcji są wykonane w całości albo żadna — brak stanów częściowych po awarii.

Dane i bazy danych
atrybut

Nazwana kolumna relacji powiązana z dziedziną określającą dopuszczalny zbiór wartości, jakie może przyjąć w krotkach.

Dane i bazy danych
AUCArea Under the Curve

Pole pod krzywą ROC; prawdopodobieństwo, że losowy pozytyw otrzyma wyższą ocenę niż losowy negatyw, miara separowalności klas.

AI / Machine Learning
augmentacja danych

Powiększanie zbioru uczącego przez generowanie zmodyfikowanych wersji istniejących przykładów w celu poprawy uogólniania.

AI / Machine Learning
autoenkoder

Sieć neuronowa uczona odtwarzać własne wejście przez ściśniętą reprezentację ukrytą, służąca do uczenia cech i redukcji wymiaru.

AI / Machine Learning
autoenkoder wariacyjny (VAE)VAE; variational autoencoder

Generatywny autoenkoder modelujący ukrytą przestrzeń jako rozkład probabilistyczny, uczony przez maksymalizację dolnej granicy wiarygodności.

AI / Machine Learning
autoregresja

Generowanie sekwencji token po tokenie, gdzie każdy kolejny element jest przewidywany na podstawie wszystkich wcześniej wygenerowanych.

AI / Machine Learning
autoryzacja delegowana

Model, w którym właściciel zasobu upoważnia aplikację trzecią do dostępu do swoich danych bez ujawniania jej własnych poświadczeń logowania.

Bezpieczeństwo
autoskalowanieautoscaling

Automatyczne dostosowywanie liczby aktywnych instancji obliczeniowych do bieżącego obciążenia na podstawie zdefiniowanych metryk i progów.

Chmura i DevOps
awariafailure

Odchylenie zachowania komponentu lub systemu od specyfikacji, czyniące go niezdolnym do realizacji zamierzonej funkcji.

Systemy i architektura
awaria bizantyjska

Najsłabsze założenie o awariach: komponent może zachowywać się dowolnie, w tym wysyłać sprzeczne informacje różnym odbiorcom.

Systemy i architektura
awaria typu fail-stopfail-stop

Model awarii, w którym komponent po uszkodzeniu zatrzymuje się i nie wykonuje błędnych akcji, a fakt zatrzymania jest wykrywalny.

Systemy i architektura
B36
B-drzewoB+-drzewo (B+-tree) — wariant z danymi tylko w liściach

Zrównoważone drzewo wyszukiwań o wysokim współczynniku rozgałęzienia, w którym wszystkie liście są na tej samej głębokości; bazowa struktura indeksów dyskowych.

Dane i bazy danych
bariera

Punkt synchronizacji, w którym wątki czekają, aż wszystkie uczestniczące osiągną barierę, po czym wszystkie kontynuują wykonanie.

Systemy i architektura
bariera pamięcimemory barrier → bariera pamięci

Instrukcja wymuszająca uporządkowanie operacji odczytu i zapisu pamięci względem siebie, mimo zmian kolejności przez procesor.

Systemy i architektura
bariera synchronizacji

Punkt koordynacji, w którym zadania zatrzymują się, aż wszystkie do niego dotrą, po czym wznawiają działanie razem.

Systemy i architektura
BASEBasically Available, Soft state, Eventual consistency

Zestaw własności systemów nierelacyjnych: dostępność podstawowa, stan miękki, spójność ostateczna — przeciwstawny rygorom ACID.

Dane i bazy danych
baza dokumentowa

Model danych przechowujący samoopisujące się dokumenty o strukturze zagnieżdżonej (JSON/BSON/XML), z których każdy jest niezależną jednostką dostępu.

Dane i bazy danych
baza grafowa

Model danych reprezentujący byty jako węzły i relacje jako krawędzie z właściwościami, wspierający wydajne przechodzenie połączeń.

Dane i bazy danych
baza klucz-wartośćkey-value store

Model danych przechowujący wartości adresowane wyłącznie unikalnym kluczem, bez interpretowania wewnętrznej struktury wartości przez system.

Dane i bazy danych
baza kolumnowa szerokawide-column store

Model przechowujący dane w wierszach o zmiennej liczbie kolumn pogrupowanych w rodziny kolumn, zoptymalizowany pod rozproszony zapis i odczyt zakresowy.

Dane i bazy danych
bezpieczeństwo pamięci

Własność programu gwarantująca brak dostępów poza przydzielony obszar, użycia po zwolnieniu i wiszących wskaźników.

Teoria informatyki
bezpieczeństwo typów

Własność, w której poprawnie otypowany program nie może wywołać błędów polegających na zastosowaniu operacji do wartości niewłaściwego typu.

Teoria informatyki
bezpiecznikcircuit breaker

Wzorzec stabilności przerywający wywołania do niedostępnej usługi po przekroczeniu progu błędów, by zapobiec propagacji awarii.

Systemy i architektura
bezstanowość

Właściwość interakcji, w której każde żądanie zawiera komplet informacji potrzebnych do obsługi, a serwer nie przechowuje kontekstu między żądaniami.

Sieci
BFTByzantine fault tolerance

Bizantyjska tolerancja błędów — zdolność systemu do poprawnego działania mimo dowolnego, w tym złośliwego, zachowania części węzłów.

Systemy i architektura
BLEUBilingual Evaluation Understudy

Automatyczna miara jakości tłumaczenia oparta na zgodności n-gramów wyjścia z tekstami referencyjnymi, z karą za zbyt krótkie wyjście.

AI / Machine Learning
blok

Grupa instrukcji i deklaracji traktowana jako jednostka składniowa, zwykle wyznaczająca zakres widoczności nazw w niej zadeklarowanych.

Teoria informatyki
blok kontrolny procesuPCB — Process Control Block

Struktura danych jądra przechowująca stan procesu: identyfikator, licznik rozkazów, rejestry, informacje o pamięci, plikach i szeregowaniu.

Systemy i architektura
blok podstawowy

Maksymalny ciąg kolejnych instrukcji, do którego sterowanie wchodzi tylko na początku i opuszcza tylko na końcu, bez rozgałęzień wewnątrz.

Teoria informatyki
blokadalock

Znacznik dostępu zakładany przez transakcję na zasobie danych, regulujący prawo odczytu lub zapisu i blokujący kolidujące operacje innych transakcji.

Dane i bazy danych
blokowanie dwufazowe2PL, two-phase locking

Protokół sterowania współbieżnością, w którym transakcja najpierw tylko zakłada blokady, a po pierwszym zwolnieniu już żadnej nie zakłada, gwarantując szeregowalność.

Dane i bazy danych
błąd (stan)error

Część stanu systemu odbiegająca od poprawnego, mogąca prowadzić do awarii; jest aktywacją usterki.

Systemy i architektura
błąd generalizacjibłąd testowy

Oczekiwana wartość funkcji straty modelu na nowych danych z rozkładu generującego; oczekiwany błąd poza zbiorem treningowym.

AI / Machine Learning
błąd różnicy czasowej

Różnica między przewidywaną a wzmocnioną wartością stanu, używana jako sygnał uczący w metodach TD i aktor-krytyk.

AI / Machine Learning
błąd stronypage fault

Wyjątek zgłaszany, gdy proces odwołuje się do strony nieobecnej w pamięci fizycznej, powodujący sprowadzenie jej z pamięci pomocniczej.

Systemy i architektura
błąd średniokwadratowyMSE (mean squared error)

Średnia z kwadratów różnic między wartościami przewidzianymi a obserwowanymi; standardowa miara błędu w regresji.

AI / Machine Learning
boosting gradientowy

Technika zespołowa budująca model jako sekwencję słabych uczniów, gdzie każdy kolejny koryguje błędy poprzednich przez dopasowanie do gradientu funkcji straty.

AI / Machine Learning
botnet

Sieć skompromitowanych hostów zdalnie sterowanych przez atakującego, wykorzystywana do skoordynowanych działań, np. ataków DDoS lub spamu.

Bezpieczeństwo
BPPbounded-error probabilistic polynomial

Klasa problemów rozstrzygalnych przez probabilistyczną maszynę Turinga w czasie wielomianowym z dwustronnym błędem ograniczonym poniżej 1/3.

Teoria informatyki
brama domyślna

Router, do którego host kieruje pakiety adresowane poza jego lokalną podsieć, gdy brak bardziej szczegółowej trasy.

Sieci
bramka jakościang. quality gate

Zdefiniowany próg kryteriów (np. pokrycie testów, brak podatności), który musi zostać spełniony, by zmiana mogła przejść do kolejnego etapu potoku.

Chmura i DevOps
broker komunikatówmessage broker

Pośrednik rozdzielający nadawców od odbiorców, przyjmujący, buforujący i kierujący komunikaty według reguł, umożliwiając komunikację asynchroniczną i luźne powiązanie.

Systemy i architektura
budowniczyBuilder

Wzorzec oddzielający konstrukcję złożonego obiektu od jego reprezentacji, tak by ten sam proces budowy dawał różne wyniki.

Inżynieria oprogramowania
budżet błęduerror budget

Dopuszczalna ilość niezawodności utraconej w okresie, wyznaczona jako dopełnienie celu SLO; wyczerpanie wstrzymuje wdrażanie zmian.

Chmura i DevOps
bufor cyklicznybufor pierścieniowy → bufor cykliczny

Bufor o stałym rozmiarze traktowany jako pierścień, w którym po osiągnięciu końca zapis wraca na początek; realizuje kolejkę FIFO na tablicy.

Teoria informatyki
bufor podręczny stronypage cache → bufor podręczny strony

Pamięć podręczna w RAM przechowująca strony plików odczytanych lub zapisanych na nośniku, ograniczająca liczbę operacji wejścia-wyjścia.

Systemy i architektura
bufor stronicmenedżer buforów (buffer pool)

Obszar pamięci operacyjnej buforujący strony danych z dysku, zarządzany polityką wymiany w celu minimalizacji operacji wejścia-wyjścia.

Dane i bazy danych
C36
CCSCalculus of Communicating Systems

Algebra procesów opisująca współbieżność przez operatory kompozycji równoległej i synchronizacji akcji między komunikującymi się procesami.

Systemy i architektura
cecha

Pojedyncza mierzalna własność obserwacji wykorzystywana jako zmienna wejściowa modelu uczącego.

AI / Machine Learning
centroid

Punkt reprezentujący środek grupy, zwykle średnia wektorów należących do tej grupy.

AI / Machine Learning
certyfikat cyfrowycertyfikat X.509

Podpisany przez urząd certyfikacji dokument wiążący klucz publiczny z tożsamością podmiotu, umożliwiający weryfikację autentyczności w sieci.

Sieci
certyfikat głównyroot certificate

Samopodpisany certyfikat urzędu certyfikacji najwyższego poziomu, stanowiący kotwicę zaufania w łańcuchu certyfikatów.

Bezpieczeństwo
certyfikat klucza publicznego

Podpisany cyfrowo dokument wiążący klucz publiczny z tożsamością podmiotu, poświadczony przez zaufany urząd certyfikacji.

Bezpieczeństwo
chmura hybrydowa

Model wdrożenia łączący dwie lub więcej odrębnych infrastruktur chmurowych powiązanych technologią umożliwiającą przenoszenie danych i aplikacji.

Chmura i DevOps
chmura prywatna

Model wdrożenia, w którym infrastruktura jest przeznaczona do wyłącznego użytku jednej organizacji, niezależnie od miejsca jej fizycznego umieszczenia.

Chmura i DevOps
chmura publiczna

Model wdrożenia, w którym infrastruktura jest udostępniana otwarcie ogółowi odbiorców i należy do organizacji świadczącej usługi chmurowe.

Chmura i DevOps
chmura społecznościowachmura wspólnotowa (community cloud)

Model wdrożenia, w którym infrastrukturę współdzieli grupa organizacji o wspólnych wymaganiach, np. dotyczących bezpieczeństwa czy zgodności.

Chmura i DevOps
chybienie cachemiss

Sytuacja, w której żądanych danych nie ma w pamięci podręcznej, co wymusza pobranie ich z niższego, wolniejszego poziomu hierarchii.

Systemy i architektura
ciągła integracjaCI; ang. continuous integration

Praktyka częstego scalania zmian kodu do wspólnej gałęzi, gdzie każde scalenie automatycznie uruchamia budowanie i testy w celu wczesnego wykrycia konfliktów i błędów.

Chmura i DevOps
ciągłe dostarczanieCD; ang. continuous delivery

Praktyka utrzymywania oprogramowania w stanie gotowym do wdrożenia w dowolnej chwili poprzez automatyzację budowania, testowania i przygotowania wydania.

Chmura i DevOps
ciągłe wdrażanieang. continuous deployment

Rozszerzenie dostarczania, w którym każda pomyślnie zweryfikowana zmiana jest automatycznie i bez ingerencji człowieka wdrażana na środowisko produkcyjne.

Chmura i DevOps
CIDRCIDR = Classless Inter-Domain Routing

Bezklasowa metoda agregacji i przydziału adresów oparta na prefiksach o dowolnej długości, zastępująca podział na klasy adresowe.

Sieci
CISCComplex Instruction Set Computer

Architektura o złożonej liście rozkazów: instrukcje wieloetapowe o zmiennej długości, często realizujące dostęp do pamięci i obliczenia łącznie.

Systemy i architektura
coNP

Klasa problemów, których dopełnienia należą do NP; obejmuje problemy z wielomianowo weryfikowalnym świadectwem odpowiedzi negatywnej.

Teoria informatyki
cookie

Niewielki blok danych odsyłany przez klienta przy kolejnych żądaniach, służący do utrzymania stanu i identyfikacji sesji w protokole bezstanowym.

Sieci
CRCCyclic Redundancy Check, kontrola cykliczna

Metoda wykrywania błędów transmisji oparta na dzieleniu wielomianowym danych; reszta dołączana do ramki pozwala odbiorcy wykryć przekłamania bitów.

Sieci
CRDTconflict-free replicated data type

Replikowany typ danych zaprojektowany tak, by współbieżne aktualizacje łączyły się bez konfliktów, gwarantując zbieżność replik.

Systemy i architektura
CSMA/CACarrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance

Metoda dostępu do medium z nasłuchem nośnej i unikaniem kolizji przez losowe odczekiwanie i potwierdzenia; stosowana tam, gdzie kolizji nie da się wykryć, np. w sieciach radiowych.

Sieci
CSMA/CDCarrier Sense Multiple Access with Collision Detection

Metoda dostępu do współdzielonego medium z nasłuchem nośnej i wykrywaniem kolizji; nadawca przerywa transmisję po wykryciu jednoczesnego nadawania innej stacji.

Sieci
CSPCommunicating Sequential Processes

Formalny model współbieżności oparty na synchronicznej komunikacji procesów przez kanały, z operatorami wyboru, kompozycji równoległej i sekwencji.

Systemy i architektura
CSRFcross-site request forgery

Cross-site request forgery; zmuszenie uwierzytelnionej przeglądarki ofiary do wysłania niezamierzonego żądania do aplikacji, w której ofiara jest zalogowana.

Bezpieczeństwo
cykl

Zamknięta marszruta o co najmniej trzech wierzchołkach, w której wierzchołek początkowy pokrywa się z końcowym, a pozostałe się nie powtarzają.

Teoria informatyki
cykl Eulera

Zamknięta marszruta przechodząca przez każdą krawędź grafu dokładnie raz; istnieje wtedy, gdy graf jest spójny i wszystkie stopnie są parzyste.

Teoria informatyki
czas naprawyMTTR

Średni czas od wykrycia awarii do przywrócenia poprawnego działania usługi (Mean Time To Recovery/Repair).

Chmura i DevOps
czas wirtualny

Globalny system odniesienia czasowego oparty na przyczynowości zamiast czasu fizycznego, służący do rozumowania o stanach globalnych i porządkowaniu zdarzeń.

Systemy i architektura
czas wykryciaMTTD

Średni czas od wystąpienia awarii do jej wykrycia przez system monitorowania lub operatorów (Mean Time To Detect).

Chmura i DevOps
czas życialifetime

Zakres wykonania programu, w którym referencja lub zasób pozostaje ważny; w systemach typów weryfikowany statycznie dla bezpieczeństwa pamięci.

Teoria informatyki
czas życia pakietuTTL = Time To Live

Pole nagłówka ograniczające liczbę przeskoków pakietu; po wyzerowaniu pakiet jest odrzucany, co zapobiega pętlom.

Sieci
czułośćrecall / sensitivity

Udział poprawnie wykrytych przypadków pozytywnych wśród wszystkich rzeczywistych pozytywów; mierzy zdolność wykrywania klasy docelowej.

AI / Machine Learning
czwarta postać normalna4NF

Postać normalna eliminująca nietrywialne zależności wielowartościowe, których lewa strona nie jest nadkluczem relacji.

Dane i bazy danych
czynnik blokowania

Liczba rekordów mieszczących się w pojedynczym bloku przechowywania, determinująca koszt dostępu wyrażony liczbą operacji wejścia-wyjścia.

Dane i bazy danych
czynnik uwierzytelniania

Kategoria dowodu tożsamości: coś, co użytkownik wie, coś, co posiada, lub czym jest (cecha biometryczna).

Bezpieczeństwo
czytaj-swoje-zapisyread-your-writes

Gwarancja sesyjna: proces po wykonaniu zapisu zawsze widzi w kolejnych odczytach efekt tego zapisu lub nowszy.

Systemy i architektura
D66
DACDiscretionary Access Control; zob. MAC

Model, w którym właściciel zasobu wedle własnego uznania decyduje o nadawaniu i odbieraniu innym podmiotom praw do tego zasobu.

Bezpieczeństwo
DAGdirected acyclic graph

Skierowany graf acykliczny (directed acyclic graph) — digraf bez cykli skierowanych; dopuszcza sortowanie topologiczne wierzchołków.

Teoria informatyki
data mart

Wydzielony podzbiór hurtowni danych ukierunkowany na jeden obszar tematyczny lub dział, ułatwiający dostęp i analizę.

Dane i bazy danych
datagram

Samodzielna jednostka danych przesyłana bez wcześniejszego ustanowienia połączenia i bez gwarancji dostarczenia ani kolejności.

Sieci
DDoSdistributed DoS

Rozproszona odmowa usługi; skoordynowany atak z wielu zainfekowanych hostów (botnetu) zalewający cel ruchem w celu wyczerpania jego zasobów.

Bezpieczeństwo
degradacja kontrolowanagraceful degradation

Celowe ograniczanie funkcjonalności lub jakości usługi pod obciążeniem albo przy częściowej awarii, by zachować dostępność funkcji krytycznych.

Chmura i DevOps
deklaracja

Konstrukcja wprowadzająca nazwę i jej atrybuty, np. typ, bez konieczności podawania jej pełnej definicji czy wartości.

Teoria informatyki
dekodowanie spekulatywnespeculative decoding

Przyspieszanie generacji przez model pomocniczy proponujący kilka tokenów naraz, które główny model weryfikuje jednym przebiegiem.

AI / Machine Learning
dekompozycja bezstratna

Własność rozkładu schematu relacji na rzuty, dla którego naturalne złączenie tych rzutów odtwarza dokładnie relację wyjściową, bez fałszywych krotek.

Dane i bazy danych
dekompozycja według wartości osobliwychSVD → dekompozycja według wartości osobliwych

Rozkład macierzy na iloczyn macierzy ortogonalnych i diagonalnej macierzy wartości osobliwych; podstawa wielu metod redukcji.

AI / Machine Learning
dekorator

Wzorzec dynamicznie dołączający obiektowi nowe odpowiedzialności przez opakowanie go obiektem o tym samym interfejsie.

Inżynieria oprogramowania
demondaemon

Proces działający w tle bez interaktywnego sterowania użytkownika, zwykle uruchamiany przy starcie systemu do obsługi usług.

Systemy i architektura
demultipleksowanie

Kierowanie odebranych segmentów do właściwego gniazda procesu odbiorczego na podstawie pól nagłówka, m.in. numeru portu.

Sieci
dendrogram

Drzewiasta reprezentacja wyniku grupowania hierarchicznego pokazująca kolejność i poziom łączenia grup.

AI / Machine Learning
denormalizacja

Celowe wprowadzenie redundancji danych przez zagnieżdżanie lub duplikowanie, by ograniczyć kosztowne złączenia i przyspieszyć odczyt.

Dane i bazy danych
deskryptor plikufd → deskryptor pliku

Nieujemna liczba całkowita zwracana przez system operacyjny, identyfikująca otwarty plik lub strumień w obrębie procesu.

Systemy i architektura
destylacja wiedzy

Trening mniejszego modelu (ucznia), by naśladował wyjścia większego modelu (nauczyciela), przenosząc jego wiedzę przy mniejszym koszcie.

AI / Machine Learning
detekcja anomalii

Metoda wykrywania zagrożeń przez identyfikację odchyleń od ustalonego profilu normalnego zachowania systemu lub sieci.

Bezpieczeństwo
detekcja sygnaturowa

Wykrywanie zagrożeń przez dopasowanie obserwowanej aktywności do wzorców znanych ataków zapisanych jako sygnatury.

Bezpieczeństwo
detektor awariifailure detector

Komponent dostarczający procesom podejrzeń o awarii innych procesów, charakteryzowany własnościami kompletności i dokładności.

Systemy i architektura
dług techniczny

Skumulowany koszt przyszłych poprawek wynikający z wyboru łatwiejszego, gorszego rozwiązania zamiast lepszego, lecz pracochłonniejszego.

Inżynieria oprogramowania
DMZstrefa zdemilitaryzowana

Wydzielona strefa sieci o ograniczonym zaufaniu, umieszczona między siecią wewnętrzną a publiczną, hostująca usługi dostępne z zewnątrz.

Bezpieczeństwo
dolna granica sortowania porównawczego

Dowodzony przez drzewo decyzyjne minimalny pesymistyczny koszt Ω(n log n) dla algorytmów sortujących wyłącznie przez porównania kluczy.

Teoria informatyki
dolne ograniczenie

Minimalny koszt, jakiego wymaga każdy algorytm rozwiązujący dany problem, niezależny od konkretnej implementacji.

Teoria informatyki
domena kolizyjna

Fragment sieci, w którym ramki nadane jednocześnie przez różne stacje mogą się nałożyć i zniszczyć; ograniczana przez przełączniki i mosty.

Sieci
domena ochronyang. protection domain

Zbiór par obiekt–prawa określający środowisko wykonawcze, w którym proces może operować; jednostka izolacji uprawnień.

Bezpieczeństwo
domena rozgłoszeniowa

Zbiór urządzeń, do których dociera ramka rozgłoszeniowa wysłana przez dowolne z nich; rozdzielana przez routery i sieci VLAN.

Sieci
domknięcie

Funkcja wraz z zachowanym środowiskiem powiązań wolnych zmiennych z miejsca jej definicji, dzięki czemu zachowuje dostęp do nich poza nim.

Teoria informatyki
dopasowanie wzorca

Mechanizm sprawdzania struktury wartości względem wzorców i wiązania jej składowych z nazwami, typowy dla języków funkcyjnych.

Teoria informatyki
dopełnieniepadding

Uzupełnianie wiadomości dodatkowymi bitami do pełnej wielokrotności długości bloku przed zaszyfrowaniem szyfrem blokowym.

Bezpieczeństwo
DoSDenial of Service

Atak odmowy usługi (Denial of Service) polegający na wyczerpaniu zasobów systemu, by uniemożliwić obsługę uprawnionych użytkowników.

Bezpieczeństwo
dostępnośćavailability

Odsetek czasu, w którym system jest sprawny i gotowy do poprawnej obsługi żądań, zwykle wyrażany w procentach (np. liczbą dziewiątek).

Chmura i DevOps
dostrajaniefine-tuning

Dalsze trenowanie wstępnie wytrenowanego modelu na węższych danych w celu adaptacji do konkretnego zadania lub domeny.

AI / Machine Learning
dowiązanie symbolicznesymlink → dowiązanie symboliczne

Specjalny plik zawierający ścieżkę do innego pliku, rozwiązywaną przy dostępie; może wskazywać obiekty na innych systemach plików i nieistniejące.

Systemy i architektura
dowiązanie twarde

Wpis katalogowy odwzorowujący nazwę na ten sam i-węzeł co inny wpis, tak że plik istnieje dopóki liczba dowiązań jest większa od zera.

Systemy i architektura
dowód formalny

Skończony ciąg formuł, w którym każda jest aksjomatem lub wynika z wcześniejszych przez reguły wnioskowania, kończący się tezą.

Teoria informatyki
dowód z wiedzą zerowąZKP

Protokół, w którym dowodzący przekonuje weryfikatora o prawdziwości twierdzenia, nie ujawniając żadnej informacji poza samym faktem jego prawdziwości.

Bezpieczeństwo
dropout

Metoda regularyzacji sieci neuronowych polegająca na losowym wyłączaniu części neuronów podczas treningu, co zapobiega ich współzależności.

AI / Machine Learning
druga postać normalna2NF

Postać normalna spełniona, gdy relacja jest w 1NF i każdy atrybut niekluczowy jest w pełni funkcyjnie zależny od całego klucza głównego.

Dane i bazy danych
DRYDon't Repeat Yourself

Każdy element wiedzy w systemie powinien mieć jedną, jednoznaczną i autorytatywną reprezentację, bez powielania logiki.

Inżynieria oprogramowania
dryf modelumodel drift

Degradacja jakości predykcji wdrożonego modelu w czasie wskutek zmiany rozkładu danych wejściowych względem treningowych.

AI / Machine Learning
dryf zegaraclock drift

Stopniowe odchylanie się wskazań zegara fizycznego od czasu odniesienia wskutek różnicy częstotliwości jego oscylatora od wartości nominalnej.

Systemy i architektura
dryft konfiguracjiconfiguration drift

Stopniowe rozejście się rzeczywistego stanu infrastruktury z zapisanym w konfiguracji, najczęściej wskutek zmian ręcznych poza narzędziem IaC.

Chmura i DevOps
drzewo

Spójny graf nieskierowany bez cykli; między każdą parą wierzchołków istnieje dokładnie jedna ścieżka.

Teoria informatyki
drzewo AVL

Samobalansujące się drzewo wyszukiwań, w którym wysokości poddrzew każdego węzła różnią się o co najwyżej 1.

Teoria informatyki
drzewo B

Zrównoważone drzewo wyszukiwań o wielu kluczach w węźle, zaprojektowane do efektywnego dostępu blokowego na pamięci zewnętrznej.

Teoria informatyki
drzewo binarne

Drzewo, w którym każdy węzeł ma co najwyżej dwoje dzieci, oznaczane jako lewe i prawe.

Teoria informatyki
drzewo BSTBST = binary search tree

Drzewo binarne z porządkiem: klucze w lewym poddrzewie ≤ klucz węzła ≤ klucze w prawym poddrzewie, co umożliwia wyszukiwanie.

Teoria informatyki
drzewo czerwono-czarne

Samobalansujące się drzewo wyszukiwań z kolorowaniem węzłów, w którym niezmienniki kolorów gwarantują logarytmiczną wysokość.

Teoria informatyki
drzewo decyzyjne

Model predykcyjny o strukturze drzewa, gdzie każdy węzeł wewnętrzny testuje cechę, a liście przypisują wartość lub klasę docelową.

AI / Machine Learning
drzewo LSMLSM (Log-Structured Merge-Tree)

Struktura przechowywania zorientowana na zapis, buforująca zmiany w pamięci i okresowo scalająca je w niezmienne, posortowane pliki na dysku.

Dane i bazy danych
drzewo pełnedrzewo doskonałe

Drzewo binarne, w którym każdy węzeł ma zero lub dwoje dzieci, a wszystkie liście są na tym samym poziomie.

Teoria informatyki
drzewo skrótówdrzewo Merkle / Merkle tree

Struktura drzewiasta, w której każdy węzeł zawiera skrót złączonych skrótów potomnych, umożliwiająca efektywną weryfikację integralności dużych zbiorów danych.

Bezpieczeństwo
drzewo trietrie

Drzewo prefiksowe, w którym ścieżka od korzenia koduje kolejne symbole klucza, a wspólne prefiksy współdzielą gałęzie.

Teoria informatyki
drzewo zrównoważone

Drzewo wyszukiwań utrzymujące wysokość rzędu logarytmu liczby węzłów, co gwarantuje logarytmiczny koszt operacji.

Teoria informatyki
drzewo zupełne

Drzewo binarne, którego wszystkie poziomy poza ostatnim są pełne, a liście ostatniego poziomu wypełniają je od lewej.

Teoria informatyki
dyfuzja

Własność szyfru, w której zmiana jednego bitu jawnego wpływa na wiele bitów szyfrogramu, rozpraszając strukturę statystyczną.

Bezpieczeństwo
dylemat eksploracja-eksploatacja

Fundamentalny kompromis między wybieraniem akcji o znanej wysokiej wartości a próbowaniem nowych akcji w celu zdobycia informacji.

AI / Machine Learning
dynamiczne grupowanie wsadowedynamic batching

Tworzenie wsadów w locie z napływających zapytań w oknie czasowym, równoważące latencję i przepustowość przy zmiennym ruchu.

AI / Machine Learning
dywergencja Kullbacka-Leibleradywergencja KL; entropia względna

Niesymetryczna miara różnicy między dwoma rozkładami prawdopodobieństwa, wyrażająca nadmiar bitów potrzebny przy kodowaniu wg rozkładu przybliżonego zamiast prawdziwego.

Teoria informatyki
dziedzinadomena

Zbiór atomowych wartości dopuszczalnych dla danego atrybutu wraz z określonym typem danych i ograniczeniami formatu.

Dane i bazy danych
dziel i zwyciężaj

Paradygmat rozwiązywania problemu przez podział na mniejsze podproblemy tego samego typu, ich niezależne rozwiązanie i scalenie wyników.

Teoria informatyki
dzielenie relacyjne

Operacja zwracająca krotki jednej relacji powiązane ze wszystkimi krotkami drugiej; wyraża kwantyfikator ogólny w zapytaniach.

Dane i bazy danych
dziennik replikowanyreplicated log

Uporządkowana, trwała sekwencja wpisów utrzymywana spójnie na wielu węzłach, stanowiąca podstawę uzgodnionego porządku operacji.

Systemy i architektura
dziennik transakcjilog, journal

Sekwencyjny zapis zmian wykonanych przez transakcje, używany do odtwarzania spójnego stanu bazy po awarii oraz wycofywania zmian.

Dane i bazy danych
dzierżawalease

Czasowe przyznanie procesowi wyłącznego prawa do zasobu lub roli, wygasające automatycznie, co tolerancyjnie radzi sobie z awariami posiadacza.

Systemy i architektura
E24
efekt lawinowyavalanche effect

Własność, w której niewielka zmiana wejścia powoduje silną, nieprzewidywalną zmianę dużej części bitów wyniku.

Bezpieczeństwo
efekt uboczny

Obserwowalna zmiana stanu poza wartością zwracaną przez wyrażenie, np. modyfikacja zmiennej globalnej lub operacja wejścia-wyjścia.

Teoria informatyki
eksplodujący gradientexploding gradient

Problem, w którym gradienty rosną wykładniczo podczas propagacji wstecznej, powodując niestabilność i rozbieżność treningu.

AI / Machine Learning
ekstentextent → ekstent

Ciągły obszar bloków na nośniku przydzielony plikowi, opisany jako para początek-długość zamiast listy pojedynczych bloków.

Systemy i architektura
ekstrakcja informacji

Automatyczne wydobywanie ustrukturyzowanych danych (encji, relacji, zdarzeń) z tekstu nieustrukturyzowanego.

AI / Machine Learning
ekwiwalencja obserwacyjnarównoważność kontekstowa

Relacja uznająca dwa wyrażenia za równoważne, gdy są nieodróżnialne w każdym kontekście programu pod względem obserwowalnego zachowania.

Teoria informatyki
elastycznośćelasticity

Zdolność systemu do dynamicznego zwiększania i zmniejszania przydzielonych zasobów w odpowiedzi na zmienne zapotrzebowanie, blisko proporcjonalnie do obciążenia.

Chmura i DevOps
element osiowypivot

Wyróżniony element, względem którego algorytm partycjonuje ciąg na część mniejszą i większą, np. w sortowaniu szybkim.

Teoria informatyki
ELTExtract, Load, Transform

Wariant integracji, w którym dane są najpierw ładowane do magazynu docelowego, a transformacja następuje w jego silniku obliczeniowym (Extract, Load, Transform).

Dane i bazy danych
enkapsulacja

Opakowywanie danych warstwy wyższej w jednostkę danych warstwy niższej przez dołączenie nagłówka (i ewentualnie stopki) tej warstwy.

Sieci
entropia krzyżowacross-entropy

Funkcja straty mierząca rozbieżność między przewidywanym a docelowym rozkładem prawdopodobieństwa, standardowa w klasyfikacji.

AI / Machine Learning
entropia różniczkowa

Odpowiednik entropii dla ciągłych zmiennych losowych, definiowany przez całkę z gęstości pomnożonej przez logarytm gęstości.

Teoria informatyki
entropia Shannona

Miara średniej ilości informacji (nieokreśloności) źródła dyskretnego, równa oczekiwanej wartości minus logarytmu prawdopodobieństw symboli, wyrażana w bitach.

Teoria informatyki
entropia warunkowa

Średnia nieokreśloność jednej zmiennej losowej przy znanej wartości drugiej zmiennej, uśredniona po rozkładzie tej drugiej.

Teoria informatyki
epokaepoch

Jeden pełny przebieg algorytmu uczenia przez cały zbiór treningowy.

AI / Machine Learning
eskalacja uprawnieńprivilege escalation

Uzyskanie przez atakującego wyższego poziomu uprawnień niż pierwotnie przyznany, np. przejście do roli administratora.

Bezpieczeństwo
estymacja gęstości

Wyznaczanie funkcji gęstości prawdopodobieństwa rozkładu, z którego pochodzą obserwowane dane.

AI / Machine Learning
ETLExtract, Transform, Load

Proces ekstrakcji danych ze źródeł, ich transformacji do wspólnego modelu i ładowania do hurtowni (Extract, Transform, Load).

Dane i bazy danych
etykieta

Docelowa wartość przypisana przykładowi uczącemu, którą model ma przewidywać w uczeniu nadzorowanym.

AI / Machine Learning
etykieta bezpieczeństwaang. security label

Znacznik przypisany podmiotowi lub obiektowi, wskazujący jego poziom wrażliwości i kategorie, używany do decyzji o dostępie w MAC.

Bezpieczeństwo
ewaluacja gorliwa

Strategia obliczania, w której wyrażenie (np. argument) jest ewaluowane natychmiast, zanim zostanie użyte.

Teoria informatyki
ewaluacja leniwa

Strategia obliczania, w której wyrażenie jest ewaluowane dopiero, gdy jego wartość jest faktycznie potrzebna.

Teoria informatyki
exploit

Kod lub technika wykorzystująca konkretną podatność systemu do wywołania niezamierzonego, korzystnego dla atakującego zachowania.

Bezpieczeństwo
EXPTIME

Klasa problemów rozstrzygalnych przez deterministyczną maszynę Turinga w czasie wykładniczym, ograniczonym przez 2 do potęgi wielomianu od rozmiaru wejścia.

Teoria informatyki
F36
FaaSFunction as a Service

Model wykonywania pojedynczych funkcji kodu uruchamianych zdarzeniowo, w którym dostawca w pełni zarządza alokacją zasobów.

Chmura i DevOps
fabryka abstrakcyjna

Wzorzec udostępniający interfejs do tworzenia rodzin powiązanych obiektów bez wskazywania ich konkretnych klas.

Inżynieria oprogramowania
faktoryzacja niskorzędowa

Aproksymacja macierzy wag iloczynem macierzy o niższym rzędzie, redukująca liczbę parametrów i operacji.

AI / Machine Learning
fasada

Wzorzec udostępniający uproszczony, jednolity interfejs do zbioru interfejsów podsystemu, ukrywając jego wewnętrzną złożoność.

Inżynieria oprogramowania
filtr Blooma

Probabilistyczna struktura bitowa testująca przynależność elementu do zbioru; daje fałszywie pozytywne, lecz nigdy fałszywie negatywne odpowiedzi.

Dane i bazy danych
filtr kukułczycuckoo filter

Probabilistyczna struktura testująca przynależność, oparta na tablicy odcisków i przemieszczaniu kukułczym; wspiera usuwanie elementów, czego brak filtrowi Blooma.

Teoria informatyki
filtrowanie pakietów

Kontrola ruchu sieciowego przez decyzje dopuszczenia lub odrzucenia pakietów na podstawie pól nagłówka, np. adresów i portów.

Bezpieczeństwo
formuła logiczna

Poprawnie zbudowany napis języka formalnego zbudowany ze zmiennych, predykatów i spójników zgodnie z regułami składni.

Teoria informatyki
forwardingprzekazywanie pakietów

Przekazywanie pojedynczego pakietu z interfejsu wejściowego na właściwy interfejs wyjściowy routera zgodnie z tablicą przekazywania.

Sieci
fragmentacja

Podział pakietu na mniejsze części, gdy jego rozmiar przekracza jednostkę MTU łącza, z ponownym składaniem u odbiorcy.

Sieci
fragmentacja wewnętrzna

Strata pamięci powstająca, gdy przydzielony blok jest większy niż żądanie, a nadwyżka wewnątrz bloku pozostaje niewykorzystana.

Systemy i architektura
fragmentacja zewnętrzna

Strata pamięci powstająca, gdy wolne obszary są rozproszone w małych blokach niewystarczających do spełnienia żądania mimo łącznie dostatecznej ilości pamięci.

Systemy i architektura
funkcja

Nazwany, parametryzowany podprogram zwracający wartość, stanowiący wyodrębnioną jednostkę obliczenia wywoływaną z różnych miejsc.

Teoria informatyki
funkcja akcja-wartośćfunkcja Q

Funkcja oceniająca oczekiwany zwrot z wykonania danej akcji w danym stanie, a następnie podążania za polityką; podstawa metod opartych na wartości.

AI / Machine Learning
funkcja aktywacji

Nieliniowa funkcja stosowana do wyjścia neuronu, umożliwiająca sieci modelowanie nieliniowych zależności.

AI / Machine Learning
funkcja anonimowalambda

Funkcja zdefiniowana bez przypisanej nazwy, zwykle jako wyrażenie lambda przekazywane bezpośrednio jako wartość.

Teoria informatyki
funkcja celuobjective function

Funkcja optymalizowana podczas uczenia, łącząca składnik dopasowania do danych z ewentualnymi karami, której ekstremum wyznacza parametry modelu.

AI / Machine Learning
funkcja częściowo rekurencyjnafunkcja częściowa obliczalna

Funkcja obliczalna mogąca być niezdefiniowana dla niektórych argumentów, gdy obliczenie nie kończy się.

Teoria informatyki
funkcja czysta

Funkcja, której wynik zależy wyłącznie od argumentów i która nie wywołuje obserwowalnych efektów ubocznych.

Teoria informatyki
funkcja haszowania hasełpassword hashing

Celowo kosztowna funkcja skrótu stosowana do haseł, utrudniająca ataki słownikowe i siłowe przez wysoki nakład obliczeń lub pamięci.

Bezpieczeństwo
funkcja jądrakernel function

Funkcja obliczająca iloczyn skalarny obrazów dwóch punktów w przestrzeni cech wyższego wymiaru bez jawnego ich odwzorowania.

AI / Machine Learning
funkcja jednokierunkowa z zapadkątrapdoor

Funkcja łatwa do obliczenia, lecz trudna do odwrócenia bez znajomości dodatkowej tajnej informacji, która czyni odwrócenie wykonalnym.

Bezpieczeństwo
funkcja kompresjicompression function

Komponent o stałej długości wejścia i krótszym wyjściu, iterowany w konstrukcjach funkcji skrótu do przetwarzania kolejnych bloków danych.

Bezpieczeństwo
funkcja nagrody

Odwzorowanie przejść środowiska na skalarny sygnał wzmocnienia, definiujące cel zadania uczenia ze wzmocnieniem.

AI / Machine Learning
funkcja pierwszej klasy

Funkcja traktowana jak zwykła wartość: można ją przekazywać, zwracać i przypisywać do zmiennych.

Teoria informatyki
funkcja rekurencji pierwotnejfunkcja pierwotnie rekurencyjna

Funkcja budowana z funkcji bazowych przez złożenie i rekursję pierwotną, zawsze całkowita, lecz węższa od wszystkich funkcji obliczalnych.

Teoria informatyki
funkcja rekurencyjnafunkcja μ-rekurencyjna

Funkcja obliczalna zdefiniowana przez rekursję pierwotną, minimalizację i funkcje bazowe; klasa równoważna funkcjom obliczalnym Turinga.

Teoria informatyki
funkcja skrótu

Deterministyczna funkcja odwzorowująca dane wejściowe dowolnego rozmiaru na wartość o stałym rozmiarze, używana do indeksowania i wyszukiwania.

Teoria informatyki
funkcja skrótu kryptograficzna

Funkcja przekształcająca dane dowolnej długości w ciąg o stałej długości, zaprojektowana tak, by była jednokierunkowa i odporna na kolizje.

Bezpieczeństwo
funkcja softmax

Funkcja normalizująca wektor liczb do rozkładu prawdopodobieństwa, używana w warstwie wyjściowej klasyfikacji wieloklasowej.

AI / Machine Learning
funkcja straty

Funkcja mierząca rozbieżność między przewidywaniem modelu a wartością docelową; jej minimalizacja steruje uczeniem parametrów.

AI / Machine Learning
funkcja wartości

Funkcja przypisująca stanowi (lub parze stan-akcja) oczekiwany skumulowany zwrot przy danej polityce, mierząca długoterminową korzyść.

AI / Machine Learning
funkcja wyprowadzania kluczaKDF

Funkcja przekształcająca materiał wejściowy (hasło lub sekret) w jeden lub więcej kluczy kryptograficznych o pożądanych własnościach.

Bezpieczeństwo
funkcja wyższego rzędu

Funkcja przyjmująca inne funkcje jako argumenty lub zwracająca funkcję jako wynik.

Teoria informatyki
funkcja zniekształcenie-szybkośćfunkcja rate-distortion

Najmniejsza szybkość bitowa potrzebna do zakodowania źródła przy zadanym dopuszczalnym poziomie zniekształcenia odtworzenia.

Teoria informatyki
fuzja operatorówoperator fusion

Łączenie kilku kolejnych operacji grafu w jedno jądro obliczeniowe, redukujące transfery pamięci i narzut wywołań.

AI / Machine Learning
G27
generacja kodu

Końcowa faza kompilatora tłumacząca reprezentację pośrednią na kod docelowy maszyny, wybierając instrukcje i przydzielając zasoby.

Teoria informatyki
generalizacja

Zdolność wyuczonego modelu do poprawnego działania na danych niewidzianych podczas uczenia.

AI / Machine Learning
generatywna sieć przeciwstawna (GAN)GAN; generative adversarial network

Para sieci — generator i dyskryminator — uczonych przeciwstawnie, gdzie generator tworzy próbki, a dyskryminator odróżnia je od prawdziwych.

AI / Machine Learning
generowanie wspomagane wyszukiwaniemRAG

Wzbogacanie generacji modelu o fragmenty pobrane z zewnętrznej bazy wiedzy, dołączane do kontekstu w czasie wnioskowania.

AI / Machine Learning
GitOps

Praktyka, w której repozytorium Git jest jedynym źródłem prawdy o stanie docelowym, a agent automatycznie uzgadnia z nim rzeczywistą infrastrukturę.

Chmura i DevOps
głębokie uczenie ze wzmocnieniemDRL

Połączenie uczenia ze wzmocnieniem z głębokimi sieciami neuronowymi jako aproksymatorami funkcji wartości lub polityki w przestrzeniach wysokowymiarowych.

AI / Machine Learning
głębokość węzła

Liczba krawędzi na ścieżce od korzenia do danego węzła; korzeń ma głębokość zero.

Teoria informatyki
gniazdosocket

Abstrakcyjny punkt końcowy komunikacji sieciowej identyfikowany adresem i portem, przez który proces wysyła i odbiera dane przez stos protokołów.

Sieci
gradient polityki

Metoda optymalizująca parametryczną politykę przez wznoszenie gradientowe względem oczekiwanego zwrotu, bez pośredniej funkcji wartości.

AI / Machine Learning
graf

Struktura złożona ze zbioru wierzchołków oraz zbioru krawędzi łączących pary wierzchołków, modelująca relacje między obiektami.

Teoria informatyki
graf acykliczny skierowanyDAG

Graf skierowany niezawierający cyklu skierowanego; umożliwia sortowanie topologiczne wierzchołków.

Teoria informatyki
graf dwudzielny

Graf, którego wierzchołki dzielą się na dwa rozłączne zbiory tak, że każda krawędź łączy wierzchołek z jednego zbioru z wierzchołkiem z drugiego.

Teoria informatyki
graf obliczeniowy

Skierowany graf reprezentujący operacje i przepływ danych w modelu, podstawa do wykonania i optymalizacji obliczeń.

AI / Machine Learning
graf planarny

Graf, który można narysować na płaszczyźnie tak, że jego krawędzie przecinają się wyłącznie we wspólnych wierzchołkach.

Teoria informatyki
graf przepływu sterowaniaCFG (control-flow graph)

Graf skierowany, którego węzły to bloki podstawowe, a krawędzie reprezentują możliwe przejścia sterowania między nimi podczas wykonania.

Teoria informatyki
graf skierowanydigraf

Graf, w którym krawędzie (łuki) mają ustaloną orientację — są uporządkowanymi parami wierzchołków wskazującymi kierunek relacji.

Teoria informatyki
graf ważony

Graf, w którym każdej krawędzi przypisano liczbową wagę, np. koszt lub odległość.

Teoria informatyki
graficzna sieć neuronowa (GNN)GNN; graph neural network

Architektura operująca na danych grafowych, agregująca informacje od sąsiadów węzła przez przekazywanie komunikatów.

AI / Machine Learning
gramatyka bezkontekstowaCFG

Formalna gramatyka, w której każda produkcja zastępuje pojedynczy symbol nieterminalny ciągiem symboli, używana do opisu składni języków.

Teoria informatyki
granica decyzyjnadecision boundary

Powierzchnia w przestrzeni cech rozdzielająca obszary przypisywane przez klasyfikator do różnych klas.

AI / Machine Learning
GRUgated recurrent unit

Uproszczona bramkowana komórka rekurencyjna z bramką resetu i aktualizacji, łącząca stan i pamięć w jednym wektorze.

AI / Machine Learning
grupa kontrolnacgroup

Mechanizm jądra Linux limitujący i rozliczający zużycie zasobów (CPU, pamięć, I/O) przez grupy procesów, używany do ograniczania kontenerów.

Chmura i DevOps
grupowanieklasteryzacja → grupowanie

Podział zbioru obiektów na grupy o wysokim podobieństwie wewnętrznym i niskim między grupami, bez etykiet referencyjnych.

AI / Machine Learning
grupowanie gęstościowe

Wyodrębnianie grup jako obszarów o wysokim zagęszczeniu punktów oddzielonych obszarami rzadkimi, odpornego na szum.

AI / Machine Learning
grupowanie hierarchiczne

Tworzenie zagnieżdżonej struktury grup przez kolejne łączenie lub dzielenie zbiorów, przedstawianej jako dendrogram.

AI / Machine Learning
grupowanie metodą k-średnichk-means → grupowanie metodą k-średnich

Algorytm dzielący dane na k grup przez iteracyjne minimalizowanie sumy kwadratów odległości punktów od centroidów.

AI / Machine Learning
grupowanie wsadowebatching

Łączenie wielu zapytań w jeden wsad przetwarzany razem, by lepiej wykorzystać równoległość sprzętu i zwiększyć przepustowość.

AI / Machine Learning
H24
halucynacjahallucination

Generowanie przez model tresci wiarygodnie brzmiacej, lecz falszywej lub niemajacej pokrycia w danych zrodlowych.

AI / Machine Learning
harmonogram kluczykey schedule

Algorytm rozwijający materiał wejściowy w zestaw podkluczy rundowych używanych w kolejnych rundach szyfru blokowego.

Bezpieczeństwo
harmonogram uczenialearning rate schedule

Strategia zmieniająca tempo uczenia w trakcie treningu, zwykle malejąco, by poprawić zbieżność i jakość rozwiązania.

AI / Machine Learning
hasło jednorazoweOTP

Hasło ważne tylko dla pojedynczego logowania lub krótkiego okna czasowego, generowane na podstawie współdzielonego sekretu i czasu lub licznika.

Bezpieczeństwo
haszowaniehashing

Odwzorowanie kluczy w indeksy tablicy przez funkcję skrótu, umożliwiające wyszukiwanie i wstawianie w średnim czasie stałym.

Teoria informatyki
haszowanie doskonałeperfect hashing

Schemat haszowania dla statycznego zbioru kluczy gwarantujący brak kolizji i wyszukiwanie w stałym czasie pesymistycznym.

Teoria informatyki
haszowanie dwukrotnedouble hashing

Technika adresowania otwartego, w której krok przeszukiwania sekwencji prób wyznacza druga funkcja skrótu, redukując grupowanie.

Teoria informatyki
haszowanie kukułczecuckoo hashing

Schemat haszowania z dwiema funkcjami skrótu, w którym wstawiany element wypiera dotychczasowy zajmujący pozycję, gwarantując stały czas wyszukiwania pesymistyczny.

Teoria informatyki
haszowanie rozszerzalneextendible hashing

Dynamiczna technika haszowania powiększająca katalog kubełków przez podwajanie wraz ze wzrostem danych, bez przebudowy całej struktury.

Dane i bazy danych
haszowanie spójneconsistent hashing

Metoda przypisywania kluczy do węzłów, w której dodanie lub usunięcie węzła wymaga relokacji jedynie niewielkiej części kluczy.

Dane i bazy danych
haszowanie uniwersalneuniversal hashing

Schemat losowego wyboru funkcji skrótu z rodziny tak, by prawdopodobieństwo kolizji dwóch kluczy było małe niezależnie od danych wejściowych.

Teoria informatyki
hazard potokowyhazard

Sytuacja w potoku, gdy następna instrukcja nie może wykonać się w przypisanym takcie z powodu zależności danych, strukturalnych lub sterowania.

Systemy i architektura
hermetyzacjaencapsulation

Ukrycie wewnętrznego stanu i implementacji składnika za zdefiniowanym interfejsem, ograniczające bezpośredni dostęp z zewnątrz.

Inżynieria oprogramowania
heurystyka

Reguła lub metoda dająca akceptowalne rozwiązanie szybciej niż metoda dokładna, bez gwarancji optymalności.

Teoria informatyki
hierarchia arytmetyczna

Klasyfikacja zbiorów nieobliczalnych według liczby naprzemiennych kwantyfikatorów w ich definicji logicznej.

Teoria informatyki
hierarchia pamięci

Wielopoziomowa organizacja pamięci uporządkowana wg malejącej szybkości i rosnącej pojemności (rejestry, cache, RAM, dysk), wykorzystująca lokalność odwołań.

Systemy i architektura
hierarchia wielomianowaPH (polynomial hierarchy)

Hierarchia klas złożoności uogólniających NP i coNP przez naprzemienne kwantyfikatory egzystencjalne i uniwersalne nad maszyną wyroczniową.

Teoria informatyki
hiperparametr

Parametr sterujący procesem uczenia, ustalany przed uczeniem i niewyznaczany przez optymalizację na danych.

AI / Machine Learning
hipoteza rozmaitościmanifold hypothesis → hipoteza rozmaitości

Założenie, że dane wysokowymiarowe leżą w pobliżu rozmaitości o znacznie niższym wymiarze wewnętrznym.

AI / Machine Learning
histogram

Struktura statystyczna przybliżająca rozkład wartości w kolumnie przez podział na przedziały, wspierająca szacowanie selektywności.

Dane i bazy danych
HMACHash-based MAC

Kod uwierzytelniania wiadomości oparty na funkcji skrótu i tajnym kluczu wykorzystywanym w zagnieżdżonych wywołaniach skrótu.

Bezpieczeństwo
honeypot

Celowo udostępniony, pozorny zasób mający przyciągać atakujących, by wykrywać i analizować ich techniki bez ryzyka dla rzeczywistych systemów.

Bezpieczeństwo
hurtownia danych

Zintegrowany, tematyczny, nieulotny i opatrzony wymiarem czasu zbiór danych wspierający podejmowanie decyzji w organizacji.

Dane i bazy danych
HyperLogLogHLL

Probabilistyczna struktura szacująca liczbę unikalnych elementów (kardynalność) strumienia danych przy stałym, bardzo małym zużyciu pamięci.

Teoria informatyki
I39
i-węzełinode → i-węzeł

Struktura danych przechowująca metadane pliku (rozmiar, prawa, znaczniki czasu, wskaźniki bloków) niezależnie od nazwy, identyfikowana numerem w systemie plików.

Systemy i architektura
IaaSInfrastructure as a Service

Model usługowy udostępniający odbiorcy moc obliczeniową, pamięć masową i sieć, na których wdraża on dowolne oprogramowanie wraz z systemem operacyjnym.

Chmura i DevOps
IaCInfrastructure as Code

Zarządzanie infrastrukturą (serwery, sieci) za pomocą wersjonowanych plików deklaratywnych odczytywanych maszynowo, zamiast ręcznej konfiguracji, co umożliwia automatyczne i powtarzalne odtwarzanie środowisk.

Chmura i DevOps
idempotencja

Własność operacji, dla której wielokrotne wykonanie daje ten sam stan końcowy co jednokrotne; ponowne uruchomienie nie wprowadza dodatkowych zmian.

Chmura i DevOps
idempotentność

Własność operacji, której wielokrotne wykonanie daje ten sam efekt co jednokrotne, umożliwiająca bezpieczne ponawianie po awarii.

Systemy i architektura
IDSIntrusion Detection System

System wykrywania włamań (Intrusion Detection System) monitorujący ruch lub hosty w celu identyfikacji aktywności naruszającej politykę bezpieczeństwa.

Bezpieczeństwo
iloczyn kartezjańskiprodukt krzyżowy

Operacja binarna tworząca relację z wszystkich możliwych kombinacji krotek dwóch relacji; jej stopień jest sumą stopni argumentów.

Dane i bazy danych
ILPInstruction-Level Parallelism

Równoległość na poziomie instrukcji — miara liczby instrukcji programu, które potencjalnie mogą być wykonywane jednocześnie bez zmiany wyniku.

Systemy i architektura
indeks

Pomocnicza struktura danych przyspieszająca wyszukiwanie wierszy po wartościach wybranych kolumn, kosztem dodatkowej przestrzeni i narzutu przy modyfikacjach.

Dane i bazy danych
indeks bitmapowy

Indeks reprezentujący występowanie każdej wartości kolumny jako wektor bitów po wierszach; wydajny dla kolumn o małej liczbie różnych wartości i zapytań logicznych.

Dane i bazy danych
indeks gęsty

Indeks zawierający wpis dla każdej wartości klucza wyszukiwania występującej w pliku danych.

Dane i bazy danych
indeks haszujący

Indeks odwzorowujący klucz przez funkcję mieszającą na kubełek, dający wyszukiwanie po równości w czasie blisko stałym, lecz bez wsparcia zapytań zakresowych.

Dane i bazy danych
indeks klastrującyindeks zgrupowany (clustered index)

Indeks, którego porządek logiczny odpowiada fizycznemu rozmieszczeniu wierszy na nośniku, dzięki czemu rekordy o bliskich kluczach leżą obok siebie.

Dane i bazy danych
indeks niezgrupowanyindeks nieklastrujący (unclustered index)

Indeks, którego kolejność wpisów jest niezależna od fizycznego rozmieszczenia rekordów danych; wpisy wskazują na rozproszone lokalizacje wierszy.

Dane i bazy danych
indeks pokrywającyindeks z dołączonymi kolumnami (covering index)

Indeks zawierający wszystkie kolumny potrzebne do odpowiedzi na zapytanie, dzięki czemu można je obsłużyć bez sięgania do tabeli bazowej.

Dane i bazy danych
indeks rzadki

Indeks zawierający wpisy tylko dla niektórych wartości klucza (np. po jednym na blok), wymagający przeszukania sekwencyjnego między wpisami.

Dane i bazy danych
indeks złożonyindeks wielokolumnowy

Indeks zbudowany na uporządkowanej liście wielu kolumn, w którym efektywność zapytań zależy od kolejności kolumn w kluczu.

Dane i bazy danych
inferencja

Faza użycia wytrenowanego modelu do obliczenia predykcji na nowych danych wejściowych, bez aktualizacji wag.

AI / Machine Learning
inferencja brzegowaedge inference

Wykonywanie modelu lokalnie na urządzeniu końcowym blisko źródła danych, bez wysyłania ich do chmury.

AI / Machine Learning
informacja wzajemna

Miara redukcji nieokreśloności jednej zmiennej losowej dzięki znajomości drugiej; ilość informacji, którą zmienne niosą o sobie nawzajem.

Teoria informatyki
infrastruktura klucza publicznegoPKI

Zespół ról, polityk i procedur do tworzenia, dystrybucji, przechowywania i unieważniania certyfikatów klucza publicznego oraz zarządzania kluczami.

Bezpieczeństwo
infrastruktura niezmiennaang. immutable infrastructure

Podejście, w którym komponenty środowiska nie są modyfikowane po wdrożeniu, lecz zastępowane nowymi z aktualizowanego obrazu wzorcowego.

Chmura i DevOps
inspekcja oprogramowania

Sformalizowany przegląd artefaktów z określonymi rolami i listami kontrolnymi, dążący do wykrycia defektów we wczesnych fazach wytwarzania.

Inżynieria oprogramowania
inspekcja stanowastateful inspection

Filtrowanie ruchu z uwzględnieniem stanu połączeń, śledzące kontekst sesji w celu dopuszczania pakietów należących do ustanowionych połączeń.

Bezpieczeństwo
instrukcja

Najmniejsza samodzielna jednostka wykonawcza programu wyrażająca akcję do wykonania, np. przypisanie lub sterowanie przepływem.

Teoria informatyki
instrukcja warunkowa

Konstrukcja sterująca wybierająca gałąź wykonania w zależności od wartości logicznej warunku.

Teoria informatyki
integralność encji

Reguła wymagająca, by żaden atrybut wchodzący w skład klucza podstawowego nie przyjmował wartości NULL.

Dane i bazy danych
integralność referencyjna

Reguła wymagająca, by każda niepusta wartość klucza obcego odpowiadała istniejącej wartości klucza podstawowego w relacji odwołanej.

Dane i bazy danych
interfejs warstwy

Zdefiniowany zestaw operacji i prymitywów, przez który warstwa udostępnia swoje usługi warstwie bezpośrednio wyższej.

Sieci
interpretacja

Bezpośrednie wykonywanie instrukcji programu źródłowego na podawanych danych bez wcześniejszej translacji do kodu maszynowego.

Teoria informatyki
inwersja priorytetów

Sytuacja, gdy zadanie o wysokim priorytecie czeka na zasób trzymany przez zadanie niskopriorytetowe blokowane przez zadania pośrednie.

Systemy i architektura
inżynieria cech

Tworzenie, dobór i przekształcanie cech z surowych danych w celu poprawy zdolności predykcyjnej modelu.

AI / Machine Learning
inżynieria społeczna

Manipulacja ludźmi w celu skłonienia ich do ujawnienia informacji lub wykonania działań naruszających bezpieczeństwo.

Bezpieczeństwo
IPSIntrusion Prevention System

System zapobiegania włamaniom (Intrusion Prevention System) wykrywający i aktywnie blokujący ruch uznany za złośliwy w czasie rzeczywistym.

Bezpieczeństwo
ISAInstruction Set Architecture

Architektura listy rozkazów — abstrakcyjny kontrakt między sprzętem a oprogramowaniem określający zestaw instrukcji, rejestry i model pamięci widoczne dla programisty.

Systemy i architektura
iterator

Wzorzec udostępniający sekwencyjny dostęp do elementów obiektu agregującego bez ujawniania jego wewnętrznej reprezentacji.

Inżynieria oprogramowania
izolacja

Własność określająca, w jakim stopniu współbieżne transakcje są wzajemnie odseparowane, tak by nie widzieć swoich niezatwierdzonych skutków.

Dane i bazy danych
izolacja migawkowasnapshot isolation

Poziom izolacji, w którym transakcja widzi spójną migawkę bazy z chwili startu, a konflikt zapisów wykrywany jest przy zatwierdzaniu.

Dane i bazy danych
izomorfizm Curry'ego-Howardapropositions as types

Odpowiedniość między typami a zdaniami logicznymi oraz między programami a dowodami, łącząca teorię typów z logiką konstruktywną.

Teoria informatyki
K93
k najbliższych sąsiadówk-NN

Model nieparametryczny przypisujący predykcję na podstawie etykiet k najbliższych przykładów uczących w przestrzeni cech.

AI / Machine Learning
kalibracjacalibration

Zgodność deklarowanych prawdopodobieństw modelu z empiryczną częstością zdarzeń; dobrze skalibrowany model ma trafne oceny pewności.

AI / Machine Learning
kanał binarny symetrycznyBSC

Model kanału o wejściu i wyjściu binarnym, w którym każdy bit jest niezależnie odwracany z jednakowym prawdopodobieństwem błędu.

Teoria informatyki
kanał komunikacyjny

Model probabilistyczny opisany rozkładem warunkowym wyjścia względem wejścia, reprezentujący medium przesyłu informacji wraz z zakłóceniami.

Teoria informatyki
kappa Cohenawspółczynnik kappa

Miara zgodności między dwoma oceniającymi skorygowana o zgodność przypadkową; ocenia spójność etykietowania ponad poziom losowy.

AI / Machine Learning
kapsułapod

Najmniejsza jednostka wdrożeniowa w orkiestracji, grupująca jeden lub więcej ściśle powiązanych kontenerów współdzielących sieć i magazyn.

Chmura i DevOps
kara regularyzacyjnaregularization penalty

Składnik dodawany do funkcji celu, penalizujący złożoność modelu w celu poprawy generalizacji; jego siłę kontroluje współczynnik regularyzacji.

AI / Machine Learning
kara za chybieniemiss penalty

Dodatkowy czas potrzebny na obsłużenie chybienia, czyli sprowadzenie bloku z niższego poziomu hierarchii do pamięci podręcznej.

Systemy i architektura
kardynalność

Liczba unikalnych kombinacji etykiet metryki; wysoka wartość zwiększa koszt przechowywania i przetwarzania danych telemetrycznych.

Chmura i DevOps
klasa NP

Klasa problemów decyzyjnych, dla których poprawność rozwiązania można zweryfikować w czasie wielomianowym. Niedeterministyczny czas wielomianowy.

Teoria informatyki
klasa P

Klasa problemów decyzyjnych rozstrzygalnych w czasie wielomianowym na deterministycznej maszynie Turinga.

Teoria informatyki
klasa typów

Mechanizm grupujący typy spełniające wspólny zbiór operacji, umożliwiający przeciążanie zorganizowane i polimorfizm ograniczony.

Teoria informatyki
klasa złożoności

Zbiór problemów rozwiązywalnych w zadanych granicach zasobów obliczeniowych, np. czasu lub pamięci.

Teoria informatyki
klaster

Zbiór połączonych maszyn (węzłów) traktowanych jako jeden zasób obliczeniowy zarządzany wspólnie przez warstwę orkiestracji.

Chmura i DevOps
klasyfikacja

Zadanie predykcji, w którym model przypisuje obserwacji jedną z dyskretnych klas docelowych.

AI / Machine Learning
klasyfikacja tekstu

Przypisywanie dokumentów lub fragmentów tekstu do z góry zdefiniowanych kategorii na podstawie ich treści.

AI / Machine Learning
klątwa wymiarowości

Zjawisko gwałtownego wzrostu rzadkości danych i utraty sensu miar odległości wraz ze wzrostem liczby wymiarów.

AI / Machine Learning
klucz kandydującyklucz potencjalny

Minimalny zbiór atrybutów jednoznacznie identyfikujący każdą krotkę relacji, z którego nie można usunąć atrybutu bez utraty unikalności.

Dane i bazy danych
klucz obcyFK (foreign key)

Atrybut lub zbiór atrybutów relacji odwołujący się do klucza podstawowego innej relacji, realizując powiązanie między relacjami.

Dane i bazy danych
klucz podstawowyPK (primary key)

Wybrany klucz kandydujący pełniący rolę głównego identyfikatora krotek relacji; jego wartości nie mogą być NULL ani się powtarzać.

Dane i bazy danych
klucz prywatny

Trzymany w tajemnicy element pary kluczy, używany do deszyfrowania lub składania podpisu cyfrowego.

Bezpieczeństwo
klucz publiczny

Jawnie udostępniany element pary kluczy, służący do szyfrowania danych dla właściciela lub weryfikacji jego podpisu.

Bezpieczeństwo
klucz sortowania

Atrybut rekordu, wg którego wyznaczany jest porządek elementów podczas sortowania lub identyfikacja przy wyszukiwaniu.

Teoria informatyki
klucz tajny

Wspólny poufny parametr, znany tylko uprawnionym stronom, sterujący szyfrowaniem i deszyfrowaniem w kryptografii symetrycznej.

Bezpieczeństwo
kod bajtowy

Pośrednia, kompaktowa reprezentacja programu z instrukcjami dla abstrakcyjnej maszyny, niezależna od architektury sprzętowej.

Teoria informatyki
kod Hamminga

Liniowy kod blokowy dodający bity nadmiarowe umożliwiające korekcję pojedynczego błędu i wykrycie podwójnego, dzięki odpowiedniej odległości minimalnej.

Sieci
kod korekcyjnykod nadmiarowy

Kod dodający redundancję do przesyłanych danych, by umożliwić wykrycie i naprawę błędów powstałych w kanale.

Teoria informatyki
kod liniowy

Kod blokowy, którego słowa tworzą podprzestrzeń liniową przestrzeni wektorowej nad ciałem skończonym, opisany macierzą generującą.

Teoria informatyki
kod pośredniIR (intermediate representation)

Reprezentacja programu niezależna od maszyny, generowana między front-endem a back-endem w celu uproszczenia translacji i optymalizacji.

Teoria informatyki
kod prefiksowykod natychmiastowy

Kod, w którym żadne słowo kodowe nie jest przedrostkiem innego, co umożliwia jednoznaczne i natychmiastowe dekodowanie strumienia.

Teoria informatyki
kod trójadresowy

Liniowa forma kodu pośredniego, w której każda instrukcja ma co najwyżej trzy operandy i odpowiada jednej operacji elementarnej.

Teoria informatyki
kodowanie arytmetyczne

Metoda kompresji odwzorowująca cały ciąg symboli na pojedynczą liczbę z przedziału jednostkowego, osiągająca długość bliską entropii.

Teoria informatyki
kodowanie Huffmana

Metoda budowy optymalnego prefiksowego kodu o zmiennej długości, przypisująca krótsze słowa kodowe częstszym symbolom źródła.

Teoria informatyki
kodowanie liniowekodowanie kanałowe (line coding)

Odwzorowanie ciągu bitów na przebieg napięcia w medium przewodowym tak, by zapewnić synchronizację i równowagę składowej stałej; np. Manchester, NRZ, 4B/5B.

Sieci
kodowanie par bajtówBPE

Algorytm tokenizacji podsłownej iteracyjnie scalający najczęstsze pary sąsiednich symboli w nowe jednostki słownika.

AI / Machine Learning
kodowanie pozycyjnepositional encoding

Mechanizm dodający informację o położeniu tokena w sekwencji, ponieważ uwaga sama w sobie jest niezależna od kolejności.

AI / Machine Learning
kolejkaFIFO → kolejka

Liniowa struktura o dyscyplinie FIFO: element pierwszy włożony jest pierwszym usuwanym; wstawianie na końcu, pobieranie z początku.

Teoria informatyki
kolejka dwustronnadeque → kolejka dwustronna

Kolejka pozwalająca wstawiać i usuwać elementy z obu końców (z ang. deque).

Teoria informatyki
kolejka priorytetowa

Struktura, w której każdy element ma priorytet, a pobierany jest zawsze element o najwyższym (lub najniższym) priorytecie.

Teoria informatyki
kolizja haszująca

Sytuacja, w której funkcja skrótu przypisuje tę samą wartość dwóm różnym kluczom wejściowym.

Teoria informatyki
kolorowanie grafu

Przypisanie etykiet (kolorów) wierzchołkom tak, by sąsiednie wierzchołki miały różne kolory, zwykle przy minimalnej liczbie kolorów.

Teoria informatyki
kolumnowa organizacjaprzechowywanie kolumnowe (columnar storage)

Sposób fizycznego składowania, w którym wartości każdej kolumny zapisuje się ciągle obok siebie, sprzyjając skanom analitycznym i kompresji.

Dane i bazy danych
kompakcjascalanie (compaction)

Scalanie wielu posortowanych plików w strukturach LSM w mniejszą liczbę plików, usuwające nadpisane i skasowane wpisy oraz odzyskujące przestrzeń.

Dane i bazy danych
kompilacja

Tłumaczenie programu z języka źródłowego na równoważny program w języku docelowym (np. kod maszynowy lub kod pośredni) wykonywane przez kompilator przed uruchomieniem.

Teoria informatyki
kompilacja JITJIT (just-in-time)

Tłumaczenie kodu pośredniego na kod maszynowy w trakcie wykonania programu, łączące przenośność interpretacji z szybkością kodu natywnego.

Teoria informatyki
kompilator uczenia maszynowego

System przekształcający model wysokiego poziomu w zoptymalizowany kod wykonywalny dla docelowego sprzętu.

AI / Machine Learning
kompozytComposite

Wzorzec składający obiekty w struktury drzewiaste i pozwalający traktować pojedyncze obiekty oraz ich kompozycje jednolicie.

Inżynieria oprogramowania
kompresja bezstratna

Kodowanie danych umożliwiające dokładne odtworzenie oryginału, redukujące rozmiar przez usunięcie statystycznej redundancji.

Teoria informatyki
kompresja stratna

Kodowanie danych dopuszczające kontrolowane zniekształcenie odtworzenia w zamian za większy stopień redukcji rozmiaru.

Teoria informatyki
kompromis obciążenie-wariancjabias-variance tradeoff

Zależność, w której zmniejszanie obciążenia estymatora zwykle zwiększa jego wariancję i odwrotnie, wpływając na całkowity błąd predykcji.

AI / Machine Learning
komunikacja grupowamulticast

Wzorzec dostarczania komunikatu do zdefiniowanego zbioru odbiorców jako pojedynczej operacji, z gwarancjami dotyczącymi atomowości i porządku dostarczenia.

Systemy i architektura
komunikacja międzyprocesowaIPC — Interprocess Communication

Mechanizmy umożliwiające procesom wymianę danych i koordynację działań, np. przez pamięć dzieloną lub przesyłanie komunikatów.

Systemy i architektura
komunikatmessage

Samodzielna jednostka danych wymieniana między procesami, stanowiąca podstawową abstrakcję bezpośredniej komunikacji w systemie rozproszonym.

Systemy i architektura
komutacja łączy

Technika, w której przed transmisją ustanawia się dedykowaną ścieżkę o zarezerwowanych zasobach utrzymywaną przez cały czas połączenia.

Sieci
komutacja pakietów

Technika przesyłu, w której dane dzieli się na pakiety wędrujące niezależnie i współdzielące zasoby sieci bez rezerwacji stałej ścieżki.

Sieci
konfiguracja deklaratywna

Podejście, w którym opisuje się pożądany stan końcowy systemu, a orkiestrator sam dąży do jego osiągnięcia, zamiast podawania kroków.

Chmura i DevOps
konfiguracja imperatywna

Podejście, w którym podaje się jawną sekwencję poleceń modyfikujących system, by doprowadzić go do żądanej postaci.

Chmura i DevOps
konfluencjawłasność Churcha-Rossera

Własność systemu redukcji, w którym różne ścieżki obliczeń z jednego wyrażenia zawsze prowadzą do wspólnego potomka.

Teoria informatyki
konfuzja

Własność szyfru maskująca zależność między kluczem a szyfrogramem, czyniąc tę relację złożoną i nieliniową.

Bezpieczeństwo
konsensusconsensus

Problem uzgodnienia przez zbiór procesów jednej wspólnej wartości mimo opóźnień i awarii, spełniający zgodność, ważność i zakończenie.

Systemy i architektura
konstrukcja gąbczastasponge construction

Schemat funkcji skrótu naprzemiennie wchłaniający bloki wejścia i wyciskający wynik przez permutację działającą na stanie wewnętrznym.

Bezpieczeństwo
konstrukcja Merkle-Damgård

Schemat budowy funkcji skrótu przez iteracyjne stosowanie funkcji kompresji do kolejnych bloków wiadomości z dopełnieniem długości.

Bezpieczeństwo
kontekst ewaluacji

Wyrażenie z wyróżnioną dziurą wskazującą miejsce, w którym może zajść następny krok redukcji, ujmujące strategię obliczania.

Teoria informatyki
kontekst ograniczony

Wyraźna granica, w obrębie której określony model dziedzinowy obowiązuje i ma spójne znaczenie terminów.

Inżynieria oprogramowania
kontener

Izolowana, przenośna jednostka uruchomieniowa zawierająca proces aplikacji i jego zależności, działająca w odseparowanej przestrzeni nad współdzielonym jądrem systemu.

Chmura i DevOps
konteneryzacja

Wirtualizacja na poziomie systemu operacyjnego, w której aplikacja wraz z zależnościami pakowana jest w izolowaną jednostkę współdzielącą jądro hosta.

Chmura i DevOps
kontrola dostępu

Selektywne ograniczanie tego, kto lub co może odczytywać, zmieniać lub używać zasobów systemu, zgodnie z ustaloną polityką.

Bezpieczeństwo
kontrola przeciążenia

Regulacja tempa nadawania w odpowiedzi na zatłoczenie sieci, by ograniczyć straty pakietów i podział łącza między strumienie.

Sieci
kontrola przepływu

Mechanizm dopasowujący tempo nadawania do możliwości odbiorczych odbiorcy, by nie przepełnić jego bufora.

Sieci
kopcowanieheapify

Operacja przywracania własności kopca przez przesuwanie węzła w dół lub w górę, podstawowy krok budowy i aktualizacji sterty.

Teoria informatyki
kopiec binarny

Niemal pełne drzewo binarne spełniające własność kopca, zwykle reprezentowane w tablicy, używane do implementacji kolejki priorytetowej.

Teoria informatyki
kopiec dwumianowy

Sterta zbudowana z kolekcji drzew dwumianowych, wspierająca efektywne łączenie dwóch stert.

Teoria informatyki
kopiec Fibonacciego

Sterta złączalna o zamortyzowanym stałym koszcie wstawiania i zmniejszania klucza, zbudowana z lasu drzew o luźnej strukturze.

Teoria informatyki
korpus językowy

Duży, uporządkowany zbiór tekstów lub nagrań mowy gromadzony do badań lingwistycznych i trenowania modeli.

AI / Machine Learning
kostka OLAP

Wielowymiarowa struktura danych organizująca miary wzdłuż wielu wymiarów, umożliwiająca szybkie agregacje i przekroje.

Dane i bazy danych
kotwica zaufaniatrust anchor

Z góry zaufany klucz publiczny lub certyfikat, od którego zaczyna się budowanie i walidacja zaufania w PKI.

Bezpieczeństwo
krata bezpieczeństwaang. security lattice

Częściowo uporządkowany zbiór poziomów bezpieczeństwa z operacjami kresu, modelujący dozwolony przepływ informacji między etykietami.

Bezpieczeństwo
krawędź

Element grafu łączący parę wierzchołków i reprezentujący relację między nimi.

Teoria informatyki
krotkatupla

Uporządkowany zestaw wartości przypisanych atrybutom relacji, stanowiący pojedynczy element jej zbioru; odpowiada wierszowi tabeli.

Dane i bazy danych
kryptografia asymetrycznakryptografia z kluczem publicznym

Rodzaj kryptografii, w której każdy podmiot posiada parę powiązanych matematycznie kluczy: jawny i tajny, a operacja wykonana jednym jest odwracana drugim.

Bezpieczeństwo
kryptografia hybrydowa

Połączenie szyfrowania asymetrycznego do bezpiecznego przekazania klucza z szyfrowaniem symetrycznym do ochrony właściwych danych.

Bezpieczeństwo
kryptografia krzywych eliptycznychECC

Kryptografia asymetryczna oparta na trudności logarytmu dyskretnego w grupie punktów krzywej eliptycznej, dająca krótkie klucze przy wysokim bezpieczeństwie.

Bezpieczeństwo
krzywa ROCReceiver Operating Characteristic

Wykres odsetka trafień względem odsetka fałszywych alarmów przy zmiennym progu decyzyjnym klasyfikatora binarnego.

AI / Machine Learning
księgowaniejournaling → księgowanie

Technika niezawodności systemu plików zapisująca planowane zmiany metadanych do dziennika przed ich zatwierdzeniem, umożliwiająca spójne odtworzenie po awarii.

Systemy i architektura
kształtowanie nagrody

Modyfikacja sygnału nagrody przez dodanie pomocniczych składników, przyspieszająca uczenie bez zmiany optymalnej polityki przy zachowaniu niezmienniczości.

AI / Machine Learning
kultura bez obwinianiablameless

Podejście organizacyjne skupiające analizę incydentów na czynnikach systemowych, a nie na winie jednostek, by zachęcać do otwartego raportowania.

Chmura i DevOps
kwant czasu

Ustalony przedział czasu procesora przydzielany procesowi w szeregowaniu rotacyjnym, po którym następuje wywłaszczenie.

Systemy i architektura
kwantyfikator

Operator wiążący zmienną w formule, wyrażający zakres jej obowiązywania: ogólny (dla każdego) lub egzystencjalny (istnieje).

Teoria informatyki
kwantyzacja

Redukcja precyzji liczbowej wag i aktywacji modelu (np. z FP32 na INT8) w celu zmniejszenia rozmiaru i przyspieszenia obliczeń.

AI / Machine Learning
kwantyzacja binarnabinaryzacja

Skrajna kwantyzacja, w której wagi lub aktywacje przyjmują jedynie dwie wartości, drastycznie redukując pamięć i koszt obliczeń.

AI / Machine Learning
kwantyzacja potreningowaPTQ (post-training quantization)

Kwantyzacja stosowana do gotowego, wytrenowanego modelu bez ponownego uczenia, zwykle z użyciem małego zbioru kalibracyjnego.

AI / Machine Learning
kwantyzacja świadoma treninguQAT (quantization-aware training)

Technika symulująca efekty kwantyzacji podczas treningu, by model nauczył się odporności na obniżoną precyzję.

AI / Machine Learning
kworumquorum

Minimalny podzbiór węzłów, którego zgoda jest wymagana do zatwierdzenia operacji, gwarantujący przecinanie się z innymi kworami.

Systemy i architektura
L25
las losowy

Zespół wielu drzew decyzyjnych trenowanych na próbkach bootstrap z losowym podzbiorem cech, agregujący ich predykcje przez głosowanie lub uśrednianie.

AI / Machine Learning
latencja inferencji

Czas od podania wejścia do otrzymania predykcji modelu dla pojedynczego zapytania.

AI / Machine Learning
least privilegezasada najmniejszych uprawnień

Zasada nadawania podmiotowi minimum uprawnień niezbędnych do wykonania zadania, ograniczająca skutki błędu lub nadużycia.

Bezpieczeństwo
lematyzacja

Sprowadzanie form wyrazowych do ich podstawowej formy słownikowej (lematu) z uwzględnieniem kontekstu morfologicznego.

AI / Machine Learning
liczba chromatyczna

Najmniejsza liczba kolorów potrzebna do poprawnego pokolorowania wierzchołków grafu tak, by sąsiednie miały różne kolory.

Teoria informatyki
liczba kardynalna

Miara mocy zbioru wyrażająca jego liczność, uogólniająca pojęcie liczby elementów na zbiory nieskończone.

Teoria informatyki
liczność relacjikardynalność

Liczba krotek aktualnie należących do relacji; opisuje rozmiar jej ekstensji w danym stanie bazy.

Dane i bazy danych
linearyzowalność

Najsilniejszy model spójności obiektu: każda operacja zdaje się działać atomowo w pewnym punkcie między jej wywołaniem a zakończeniem, zgodnie z czasem rzeczywistym.

Systemy i architektura
linia cacheblok cache

Najmniejsza jednostka transferu i przechowywania w pamięci podręcznej, obejmująca blok kolejnych bajtów pamięci wraz ze znacznikiem i bitami stanu.

Systemy i architektura
lista

Uporządkowany ciąg elementów wspierający wstawianie, usuwanie i przeglądanie w kolejności liniowej.

Teoria informatyki
lista cykliczna

Lista powiązana, w której ostatni węzeł wskazuje na pierwszy, tworząc zamknięty pierścień bez wyróżnionego końca.

Teoria informatyki
lista dwukierunkowa

Lista powiązana, w której każdy węzeł ma wskaźniki do następnika i poprzednika, umożliwiając przechodzenie w obu kierunkach.

Teoria informatyki
lista kontroli dostępuACL (Access Control List)

Uporządkowany zbiór reguł zezwalających lub blokujących ruch sieciowy na podstawie atrybutów pakietu, jak adresy i numery portów.

Sieci
lista powiązana

Liniowa struktura, w której każdy element (węzeł) przechowuje dane oraz wskaźnik do następnego węzła, bez wymogu ciągłości w pamięci.

Teoria informatyki
lista sąsiedztwa

Reprezentacja grafu, w której dla każdego wierzchołka przechowuje się listę jego sąsiadów.

Teoria informatyki
lista unieważnionych certyfikatówCRL

Podpisany wykaz certyfikatów, które przestały być ważne przed datą wygaśnięcia, publikowany przez urząd certyfikacji.

Bezpieczeństwo
lista z przeskokamiskip list → lista z przeskokami

Probabilistyczna struktura listowa z wieloma warstwami wskaźników, umożliwiająca wyszukiwanie i wstawianie w oczekiwanym czasie logarytmicznym.

Teoria informatyki
liśćwęzeł zewnętrzny

Węzeł drzewa nieposiadający dzieci, kończący ścieżkę od korzenia.

Teoria informatyki
literał

Zapis wartości stałej wprost w kodzie źródłowym, np. liczby, znaku czy łańcucha, reprezentujący tę wartość bez pośrednictwa nazwy.

Teoria informatyki
LLMLarge Language Model

Duży model językowy — sieć neuronowa o miliardach parametrów trenowana na ogromnych korpusach tekstu do przewidywania i generowania języka naturalnego.

AI / Machine Learning
logika pierwszego rzęduFOL

System logiczny dopuszczający kwantyfikację po elementach dziedziny, z predykatami, funkcjami i relacjami, ale bez kwantyfikacji po zbiorach.

Teoria informatyki
LOGSPACEL (LOGSPACE)

Klasa problemów rozstrzygalnych przez deterministyczną maszynę Turinga używającą logarytmicznej pamięci roboczej względem rozmiaru wejścia.

Teoria informatyki
lokalność odwołań

Tendencja programu do odwoływania się w krótkim czasie do tych samych lub sąsiednich adresów pamięci; obejmuje lokalność czasową i przestrzenną.

Systemy i architektura
LRULeast Recently Used

Algorytm wymiany usuwający blok najdawniej używany (Least Recently Used), zakładający że dane ostatnio nieużywane będą potrzebne najpóźniej.

Systemy i architektura
LSTMlong short-term memory

Komórka rekurencyjna z bramkami i komórką pamięci, zaprojektowana do uczenia zależności długoterminowych mimo zanikającego gradientu.

AI / Machine Learning
M59
MACMessage Authentication Code

Kod uwierzytelniania wiadomości: krótki znacznik liczony z wiadomości i tajnego klucza, zapewniający jej integralność i autentyczność.

Bezpieczeństwo
macierz dostępu

Abstrakcyjna reprezentacja uprawnień jako tabeli, w której wiersze to podmioty, kolumny to obiekty, a komórki — dozwolone operacje.

Bezpieczeństwo
macierz pomyłekconfusion matrix

Tabela zestawiająca rzeczywiste i przewidziane klasy, z której wyprowadza się miary jakości klasyfikatora jak precyzja czy czułość.

AI / Machine Learning
macierz sąsiedztwa

Reprezentacja grafu w postaci macierzy kwadratowej, której element wskazuje obecność krawędzi między parą wierzchołków.

Teoria informatyki
manifest konfiguracji

Plik deklaratywnie opisujący zasoby i ich pożądane parametry, odczytywany przez narzędzie w celu doprowadzenia systemu do tego opisu.

Chmura i DevOps
marshallingporządkowanie

Przekształcenie struktur danych i parametrów w postać liniowego strumienia bajtów nadającą się do przesłania przez sieć i odtworzenia po stronie odbiorcy.

Systemy i architektura
maska podsieci

Wzorzec bitowy oddzielający część sieciową adresu od części hosta, wyznaczający granicę podsieci.

Sieci
maszyna Turinga

Abstrakcyjny model obliczeniowy z nieskończoną taśmą i głowicą, definiujący granicę tego, co algorytmicznie obliczalne.

Teoria informatyki
maszyna wirtualnaVM

Abstrakcyjna maszyna wykonująca kod pośredni programu, definiująca własny model pamięci i zestaw instrukcji niezależny od sprzętu.

Teoria informatyki
mechanizm uwagiattention

Technika ważenia istotności poszczególnych elementów wejścia względem siebie, wyznaczająca reprezentację jako sumę ważoną wartości.

AI / Machine Learning
memoizacja

Technika przyspieszania obliczeń przez buforowanie wyników wywołań funkcji i zwracanie ich przy powtórnym wywołaniu z tymi samymi argumentami.

Teoria informatyki
metaheurystyka

Ogólny szkielet heurystyk wyższego poziomu sterujący przeszukiwaniem przestrzeni rozwiązań, niezależny od konkretnego problemu.

Teoria informatyki
metoda drzewa rekursji

Technika szacowania kosztu rekurencji przez sumowanie pracy na kolejnych poziomach drzewa wywołań rekurencyjnych.

Teoria informatyki
metoda dwóch wskaźnikówang. two pointers

Technika przetwarzania struktury liniowej przy użyciu dwóch indeksów poruszających się po niej według ustalonej reguły.

Teoria informatyki
metoda podziału i ograniczeńang. branch and bound

Technika rozwiązywania zadań optymalizacji przez podział przestrzeni na podzbiory i odcinanie tych, których oszacowanie wyklucza optimum.

Teoria informatyki
metoda potencjału

Technika analizy zamortyzowanej przypisująca strukturze danych funkcję stanu, której zmiana zsumowana z kosztem rzeczywistym operacji daje jej koszt zamortyzowany.

Teoria informatyki
metoda przekątniowadiagonalizacja

Technika dowodowa konstruująca obiekt różniący się od każdego elementu listy, używana do wykazania nieprzeliczalności i nierozstrzygalności.

Teoria informatyki
metoda spotkania w środkuang. meet in the middle

Technika redukcji przeszukiwania wyczerpującego przez podział wejścia na dwie połowy, przeszukanie każdej i połączenie częściowych wyników.

Teoria informatyki
metoda szablonowaTemplate Method

Wzorzec definiujący szkielet algorytmu w metodzie nadklasy, delegując wybrane kroki do przesłonięcia w podklasach.

Inżynieria oprogramowania
metoda wytwórczaFactory Method

Wzorzec definiujący interfejs tworzenia obiektu, lecz pozostawiający podklasom decyzję, którą klasę instancjonować.

Inżynieria oprogramowania
metryka

Liczbowy pomiar agregowany w czasie, opisujący jeden wymiar zachowania systemu, np. liczbę żądań na sekundę czy zużycie pamięci.

Chmura i DevOps
metryka routingu

Wartość liczbowa wyrażająca koszt trasy, na podstawie której protokół wybiera najlepszą ścieżkę do celu.

Sieci
miara

Liczbowa wartość analityczna przechowywana w tabeli faktów, podlegająca agregacji wzdłuż wymiarów (np. suma, średnia).

Dane i bazy danych
miara F1F1-score

Średnia harmoniczna precyzji i czułości, łącząca obie w jedną wartość; szczególny przypadek miary F dla równej wagi.

AI / Machine Learning
mierzalność usługimeasured service

Automatyczne mierzenie i raportowanie wykorzystania zasobów chmurowych, zapewniające przejrzystość zużycia dostawcy i odbiorcy.

Chmura i DevOps
migawka

Niezmienny, spójny obraz stanu systemu plików lub woluminu w danej chwili, umożliwiający odczyt i odtworzenie wcześniejszego stanu danych.

Systemy i architektura
migawka rozproszona

Algorytm rejestrujący spójny stan globalny systemu rozproszonego przez znaczniki przesyłane kanałami, bez wstrzymywania normalnej pracy.

Systemy i architektura
mikroarchitektura

Konkretna organizacja sprzętowa realizująca daną architekturę listy rozkazów: rozmieszczenie jednostek wykonawczych, potoku, pamięci podręcznych i ścieżek danych.

Systemy i architektura
mikrousługimicroservices

Styl budujący aplikację jako zbiór małych, niezależnie wdrażanych usług zorganizowanych wokół zdolności biznesowych i komunikujących się lekkimi mechanizmami.

Inżynieria oprogramowania
mini-paczkamini-batch

Niewielki podzbiór danych treningowych użyty do jednej aktualizacji parametrów; kompromis między pełnym a pojedynczo-próbkowym szacowaniem gradientu.

AI / Machine Learning
minimalne drzewo rozpinająceMST

Drzewo zawierające wszystkie wierzchołki grafu ważonego i mające najmniejszą możliwą sumę wag krawędzi.

Teoria informatyki
MMUmemory management unit

Jednostka zarządzania pamięcią (memory management unit) — układ sprzętowy tłumaczący adresy wirtualne na fizyczne oraz egzekwujący ochronę dostępu.

Systemy i architektura
model

Struktura interpretująca symbole języka, w której dany zbiór formuł jest prawdziwy.

Teoria informatyki
model aktorów

Model współbieżności, w którym jednostki obliczeniowe (aktorzy) komunikują się asynchronicznie komunikatami i mają prywatny stan zmieniany tylko lokalnie.

Systemy i architektura
model bazowyfoundation model

Model wstępnie trenowany na szerokich danych w dużej skali, adaptowalny do wielu zadań pochodnych przez dostrajanie lub podpowiadanie.

AI / Machine Learning
model generatywny

Model uczący się rozkładu prawdopodobieństwa danych, zdolny do próbkowania nowych przykładów podobnych do treningowych.

AI / Machine Learning
model językowy

Model przypisujący prawdopodobieństwo sekwencjom słów, zwykle przez przewidywanie kolejnego tokena na podstawie poprzedzających.

AI / Machine Learning
model mieszanin gaussowskichGMM → model mieszanin gaussowskich

Probabilistyczny model rozkładu danych jako ważonej sumy wielu rozkładów normalnych, używany do grupowania miękkiego.

AI / Machine Learning
model nauczycielateacher model

Większy, dokładny model, którego wyjścia stanowią cel uczenia dla mniejszego modelu w destylacji wiedzy.

AI / Machine Learning
model OSIOSI — Open Systems Interconnection

Siedmiowarstwowy referencyjny model architektury komunikacji systemów otwartych (Open Systems Interconnection) standaryzujący funkcje od fizycznej po aplikacyjną.

Sieci
model property graphgraf własności

Formalizm grafu, w którym węzły i krawędzie mają etykiety oraz zbiory par klucz-wartość (właściwości); krawędzie są skierowane i nazwane.

Dane i bazy danych
model sekwencja-do-sekwencjiseq2seq

Architektura przekształcająca wejściową sekwencję w wyjściową o potencjalnie innej długości, złożona z kodera i dekodera.

AI / Machine Learning
model TCP/IP

Czterowarstwowy model architektury internetu (łącza, internetowa, transportowa, aplikacji) leżący u podstaw współczesnych sieci pakietowych.

Sieci
model warstwowy

Architektura sieci dzieląca komunikację na hierarchię warstw, z których każda świadczy usługi warstwie wyższej i korzysta z usług niższej.

Sieci
model związków-encjiER

Konceptualny model danych opisujący dziedzinę za pomocą encji, ich atrybutów oraz związków między encjami, niezależnie od implementacji.

Dane i bazy danych
model-widok-kontrolerMVC

Styl interaktywny rozdzielający dane (model), ich prezentację (widok) i obsługę wejścia oraz logikę sterowania (kontroler) na trzy współpracujące role.

Inżynieria oprogramowania
modelowanie dziedzinowe

Budowa modelu pojęciowego odwzorowującego obiekty, reguły i język domeny problemu jako podstawy projektu oprogramowania.

Inżynieria oprogramowania
modelowanie tematówtopic modeling

Nienadzorowane odkrywanie ukrytych tematów w zbiorze dokumentów jako rozkładów prawdopodobieństwa nad słowami.

AI / Machine Learning
modulacja

Nakładanie informacji na falę nośną przez zmianę jej amplitudy, częstotliwości lub fazy, umożliwiające transmisję sygnału cyfrowego przez medium analogowe.

Sieci
moduł infrastruktury

Wielokrotnie używalny, sparametryzowany pakiet definicji zasobów, hermetyzujący fragment infrastruktury jako jedną wywoływalną jednostkę.

Chmura i DevOps
momentum

Technika optymalizacji akumulująca wykładniczo ważoną średnią dotychczasowych gradientów, by przyspieszyć zbieżność i tłumić oscylacje.

AI / Machine Learning
monitor

Konstrukcja synchronizacji łącząca dane i procedury operujące na nich, zapewniająca, że tylko jeden wątek wykonuje je w danej chwili.

Systemy i architektura
monitor odniesieńang. reference monitor

Abstrakcyjny komponent pośredniczący w każdym dostępie podmiotu do obiektu i egzekwujący politykę; musi być nieobchodzalny i weryfikowalny.

Bezpieczeństwo
monolit

Styl, w którym całość funkcji aplikacji jest zbudowana i wdrażana jako pojedyncza, spójna jednostka wykonawcza.

Inżynieria oprogramowania
monolit modularnymodular monolith

Styl wdrażany jako jeden artefakt, lecz wewnętrznie podzielony na wyraźnie odgraniczone moduły o niskim sprzężeniu i jasnych interfejsach.

Inżynieria oprogramowania
montowanie

Operacja dołączenia systemu plików do globalnej przestrzeni nazw przez powiązanie go z punktem montowania, umożliwiająca dostęp do jego plików.

Systemy i architektura
MTUMTU = Maximum Transmission Unit

Maksymalny rozmiar ładunku, jaki dane łącze może przesłać w jednej ramce bez fragmentacji.

Sieci
multipleksowaniezwielokrotnianie

Łączenie wielu strumieni danych w jednym medium przez podział zasobu kanału — w dziedzinie częstotliwości, czasu lub długości fali.

Sieci
muteksmutex → muteks

Prymityw blokady o dwóch stanach zapewniający wzajemne wykluczanie, zwalniany przez właściciela, który go zajął.

Systemy i architektura
N30
n-gram

Ciągła sekwencja n elementów (słów lub znaków) wyodrębniona z tekstu, używana do modelowania statystycznego języka.

AI / Machine Learning
nagłówek protokołu

Pole informacji sterującej dołączane na początku jednostki danych, niosące metadane potrzebne danej warstwie do obsługi transmisji.

Sieci
naiwny klasyfikator Bayesa

Klasyfikator probabilistyczny stosujący twierdzenie Bayesa przy założeniu warunkowej niezależności cech względem klasy.

AI / Machine Learning
najdłuższy pasujący prefikslongest prefix match

Reguła wyboru wpisu routingu o największej liczbie zgodnych bitów prefiksu z adresem docelowym pakietu.

Sieci
najkrótsza ścieżka

Ścieżka między dwoma wierzchołkami grafu ważonego o najmniejszej sumie wag krawędzi.

Teoria informatyki
najsłabszy warunek wstępnywp

Najogólniejszy warunek na stan początkowy gwarantujący, że po wykonaniu programu spełniony będzie zadany warunek końcowy.

Teoria informatyki
namiastkastub

Lokalny obiekt pośredniczący reprezentujący zdalny komponent; przyjmuje wywołanie klienta, porządkuje argumenty i przekazuje je przez sieć do właściwej implementacji.

Systemy i architektura
następny przeskoknext hop

Bezpośrednio osiągalny router lub interfejs, do którego należy przekazać pakiet w drodze do celu.

Sieci
nasyceniesaturation

Miara stopnia wykorzystania ograniczonego zasobu systemu względem jego pojemności; bliskość pełnego nasycenia zwiastuje degradację wydajności.

Chmura i DevOps
NATNetwork Address Translation

Translacja adresów sieciowych — odwzorowanie prywatnych adresów IP na publiczne podczas przechodzenia pakietów przez router brzegowy (Network Address Translation).

Sieci
nazwa domenowa

Hierarchiczna, czytelna dla człowieka nazwa identyfikująca zasób w sieci, tłumaczona na adres sieciowy przez system nazw.

Sieci
need-to-know

Zasada udostępniania informacji wyłącznie podmiotom, którym jest ona niezbędna do realizacji uprawnionego zadania.

Bezpieczeństwo
niedouczenieunderfitting

Stan modelu zbyt prostego, by uchwycić zależności w danych, dający wysoki błąd zarówno na zbiorze uczącym, jak i testowym.

AI / Machine Learning
nierozstrzygalność

Własność problemu, dla którego nie istnieje algorytm rozstrzygający go dla wszystkich wejść.

Teoria informatyki
nierówność Kraftanierówność Krafta-McMillana

Warunek konieczny i wystarczający na istnienie kodu prefiksowego o zadanych długościach słów: suma potęg podstawy o wykładnikach ujemnych długości nie przekracza jedności.

Teoria informatyki
niezmienność

Własność danej, której stan nie może zostać zmieniony po utworzeniu; modyfikacja wymaga utworzenia nowej wartości.

Teoria informatyki
NLNL (nondeterministic logspace)

Klasa problemów rozstrzygalnych przez niedeterministyczną maszynę Turinga z logarytmiczną pamięcią roboczą; kluczowa dla problemu osiągalności w grafie.

Teoria informatyki
noncenumber used once

Wartość używana dokładnie raz w danym kontekście klucza, zapobiegająca powtórzeniom i atakom powtórzeniowym.

Bezpieczeństwo
normalizacja

Przeskalowanie wartości cech do wspólnego zakresu lub rozkładu, by ujednolicić ich wpływ na uczenie.

AI / Machine Learning
normalizacja warstwowalayer normalization

Normalizacja aktywacji w obrębie pojedynczego przykładu po wymiarze cech, niezależnie od wsadu; standard w transformerach.

AI / Machine Learning
normalizacja wsadowabatch normalization

Standaryzacja aktywacji warstwy w obrębie minipakietu danych w trakcie treningu, stabilizująca uczenie i działająca regularyzująco.

AI / Machine Learning
NoSQLNot Only SQL

Klasa systemów baz danych rezygnujących z modelu relacyjnego i pełnego SQL na rzecz elastycznych schematów i poziomej skalowalności (Not Only SQL).

Dane i bazy danych
notacja dużego OO(n) — Big-O

Asymptotyczny zapis ograniczający tempo wzrostu funkcji od góry z dokładnością do stałej, używany do opisu skalowania zasobów algorytmu.

Teoria informatyki
notacja Obig-O

Asymptotyczne ograniczenie górne tempa wzrostu funkcji; opisuje najgorszy rząd kosztu z dokładnością do stałej. Tzw. duże O.

Teoria informatyki
notacja Omega

Asymptotyczne ograniczenie dolne tempa wzrostu funkcji; opisuje minimalny rząd kosztu z dokładnością do stałej.

Teoria informatyki
notacja Theta

Ścisłe asymptotyczne oszacowanie funkcji ograniczające ją zarazem z góry i z dołu tym samym rzędem wzrostu.

Teoria informatyki
NPNP (nondeterministic polynomial)

Klasa problemów decyzyjnych weryfikowalnych w czasie wielomianowym, równoważnie rozstrzygalnych przez niedeterministyczną maszynę Turinga w czasie wielomianowym.

Teoria informatyki
NP-trudnośćNP-hard

Własność problemu, do którego każdy problem z klasy NP daje się zredukować wielomianowo; problem co najmniej tak trudny jak wszystkie w NP.

Teoria informatyki
NP-zupełnośćNP-complete

Własność problemu należącego do NP i jednocześnie NP-trudnego; reprezentuje najtrudniejsze problemy tej klasy.

Teoria informatyki
numer sekwencyjny

Pole identyfikujące pozycję bajtów segmentu w strumieniu, umożliwiające odtworzenie kolejności i wykrycie duplikatów oraz braków.

Sieci
O37
obciążeniebias

Systematyczny błąd estymatora wynikający z błędnych założeń modelu; różnica między wartością oczekiwaną predykcji a wartością prawdziwą.

AI / Machine Learning
obcinanie gradientugradient clipping

Technika ograniczająca normę gradientu do ustalonego progu, zapobiegająca destabilizacji treningu przez eksplodujące gradienty.

AI / Machine Learning
obliczalność

Własność funkcji lub problemu polegająca na istnieniu efektywnej procedury (algorytmu) zwracającej wynik.

Teoria informatyki
obraz kontenera

Niezmienny, warstwowy pakiet zawierający system plików, zależności i metadane potrzebne do uruchomienia kontenera jako jego instancji.

Chmura i DevOps
obraz maszynowy

Gotowy, zaszablonowany snapshot systemu z preinstalowanym oprogramowaniem, używany do tworzenia jednolitych instancji serwerów.

Chmura i DevOps
obserwatorObserver

Wzorzec definiujący zależność jeden-do-wielu, w której zmiana stanu podmiotu powoduje automatyczne powiadomienie i aktualizację obserwujących obiektów.

Inżynieria oprogramowania
obserwowalnośćo11y

Własność systemu pozwalająca wnioskować o jego wewnętrznym stanie na podstawie zewnętrznych wyjść (metryk, logów, śladów) bez modyfikacji kodu.

Chmura i DevOps
odczyt fantomowyphantom read

Anomalia współbieżności, gdy powtórzone zapytanie warunkowe zwraca nowe wiersze wstawione w międzyczasie przez inną transakcję.

Dane i bazy danych
odległość Hamminga

Liczba pozycji, na których dwa słowa kodowe równej długości się różnią; określa zdolność kodu do wykrywania i korekcji błędów.

Teoria informatyki
odporność na awariefault tolerance

Zdolność systemu do dalszego poprawnego działania mimo wystąpienia awarii części jego komponentów.

Chmura i DevOps
odporność na drugi przeciwobrazsecond-preimage resistance

Własność: dla danej wiadomości obliczeniowo trudno znaleźć inną wiadomość o tym samym skrócie.

Bezpieczeństwo
odporność na kolizje

Własność funkcji skrótu polegająca na obliczeniowej trudności znalezienia dwóch różnych wiadomości dających ten sam skrót.

Bezpieczeństwo
odporność na przeciwobrazpreimage resistance

Własność jednokierowości: dla danego skrótu obliczeniowo trudno znaleźć jakąkolwiek wiadomość, która do niego prowadzi.

Bezpieczeństwo
odśmiecaniegarbage collection

Automatyczne odzyskiwanie pamięci zajętej przez obiekty nieosiągalne z punktu widzenia programu, bez jawnego zwalniania przez programistę.

Systemy i architektura
odśmiecanie pamięciGC (garbage collection)

Automatyczne odzyskiwanie obszarów sterty, do których program nie ma już osiągalnych referencji, bez jawnego zwalniania przez programistę.

Teoria informatyki
odśmiecanie pokoleniowe

Strategia GC dzieląca obiekty na pokolenia wg wieku i częstsze przetwarzanie młodych obiektów, oparta na hipotezie, że większość obiektów żyje krótko.

Teoria informatyki
odtwarzanie z cofnięciemrollback recovery

Przywracanie systemu po awarii do spójnego wcześniejszego stanu z punktu kontrolnego i odtworzenie zdarzeń z dziennika.

Systemy i architektura
odwrotne proxyreverse proxy

Pośrednik stojący przed serwerami źródłowymi, przyjmujący żądania klientów i rozdzielający je do serwerów, ukrywając ich strukturę.

Sieci
odwrócenie sterowaniaIoC → odwrócenie sterowania

Zasada, w której przepływ sterowania programu jest przekazany szkieletowi lub kontenerowi, a kod użytkownika jest wywoływany przez nie, nie odwrotnie.

Inżynieria oprogramowania
odwzorowanie pliku w pamięćmmap → odwzorowanie pliku w pamięć

Technika udostępniania zawartości pliku jako obszaru przestrzeni adresowej procesu, gdzie dostęp do pamięci powoduje stronicowanie danych z nośnika.

Systemy i architektura
odwzorowanie skojarzenioweasocjacyjność

Schemat rozmieszczania bloków w cache, w którym blok może trafić do dowolnej z N linii zbioru; przy N=1 jest bezpośrednie, przy pełnym — w dowolne miejsce.

Systemy i architektura
ograniczanie temparate limiting / throttling

Kontrolowanie maksymalnej liczby żądań przyjmowanych przez usługę w jednostce czasu w celu ochrony przed przeciążeniem i nadużyciami.

Chmura i DevOps
okno kontekstowecontext window

Maksymalna liczba tokenów, jaką model może przetworzyć jednocześnie jako wejście i wygenerowane wyjście.

AI / Machine Learning
okno przeciążeniacwnd

Ograniczana dynamicznie liczba niepotwierdzonych danych, jakie nadawca może mieć w drodze, sterowana stanem zatłoczenia sieci.

Sieci
okno przesuwnesliding window

Mechanizm kontroli przepływu i niezawodności łącza, w którym nadawca może wysłać do ustalonej liczby niepotwierdzonych ramek, przesuwając zakres wraz z napływem potwierdzeń.

Sieci
OLAPOnline Analytical Processing

Przetwarzanie analityczne danych (Online Analytical Processing) zorientowane na wielowymiarowe zapytania agregujące i eksplorację danych decyzyjnych.

Dane i bazy danych
operacja atomowa

Operacja wykonywana niepodzielnie — bez możliwości przeplotu z innymi operacjami na tych samych danych; obserwowana jako natychmiastowa.

Systemy i architektura
operator

Symbol oznaczający wbudowane działanie na operandach, np. arytmetyczne lub logiczne, łączący je w wyrażenie.

Teoria informatyki
opóźnienielatencja

Czas potrzebny na przejście jednostki danych od nadawcy do odbiorcy, obejmujący składowe propagacji, transmisji, przetwarzania i kolejkowania.

Sieci
optymalizacja kodu

Przekształcanie programu zachowujące jego semantykę, mające poprawić wydajność (szybkość, rozmiar, zużycie zasobów) wynikowego kodu.

Teoria informatyki
optymalizacja kosztowa

Wybór planu wykonania na podstawie oszacowanego kosztu (we/wy, CPU) obliczanego z modelu kosztu i statystyk danych.

Dane i bazy danych
optymalizacja regułowa

Wybór planu wykonania na podstawie zbioru heurystyk i reguł transformacji bez szacowania kosztu liczbowego.

Dane i bazy danych
optymalizator zapytań

Komponent systemu zarządzania bazą danych wybierający plan wykonania o szacowanym najniższym koszcie spośród równoważnych planów.

Dane i bazy danych
orkiestracja kontenerów

Automatyczne wdrażanie, skalowanie, planowanie i zarządzanie cyklem życia wielu kontenerów w klastrze maszyn.

Chmura i DevOps
orkiestracja przepływu pracy

Koordynowanie kolejności, zależności i warunków wykonania zadań w zautomatyzowanym procesie tak, by tworzyły spójny przepływ.

Chmura i DevOps
osadzanie

Odwzorowanie obiektów dyskretnych lub wysokowymiarowych w gęsty wektor o niższym wymiarze zachowujący relacje podobieństwa.

AI / Machine Learning
oznaczanie części mowyPOS tagging

Przypisywanie każdemu słowu w tekście etykiety gramatycznej kategorii (rzeczownik, czasownik itd.) na podstawie kontekstu.

AI / Machine Learning
P150
PP (PTIME)

Klasa problemów decyzyjnych rozstrzygalnych przez deterministyczną maszynę Turinga w czasie wielomianowym względem rozmiaru wejścia.

Teoria informatyki
PaaSPlatform as a Service

Model usługowy dający odbiorcy środowisko do wdrażania własnych aplikacji bez zarządzania infrastrukturą bazową ani systemem operacyjnym.

Chmura i DevOps
PACELCPACELC

Rozszerzenie CAP: przy podziale sieci wybiera się między dostępnością a spójnością, a w jego braku — między niskim opóźnieniem a spójnością.

Systemy i architektura
pakiet

Jednostka danych warstwy sieci zawierająca nagłówek z adresami logicznymi i ładunek, przesyłana niezależnie przez sieć z komutacją pakietów.

Sieci
pamięć podręcznacache

Mała, szybka pamięć przechowująca kopie często używanych danych z pamięci głównej, by skrócić średni czas dostępu procesora.

Systemy i architektura
pamięć podręczna KVKV cache

Bufor przechowujący klucze i wartości z poprzednich kroków uwagi w transformerze, by uniknąć ich ponownego liczenia podczas generacji.

AI / Machine Learning
pamięć transakcyjnaSTM

Model współbieżności, w którym bloki dostępu do pamięci wykonywane są jako atomowe transakcje z izolacją, automatycznie wycofywane przy konflikcie.

Systemy i architektura
pamięć wirtualna

Technika dająca procesowi spójną przestrzeń adresową niezależną od fizycznej pamięci, w której adresy logiczne tłumaczone są na fizyczne, a część danych przechowywana jest na dysku.

Systemy i architektura
pamięć współdzielona

Model współbieżności, w którym wątki komunikują się przez wspólnie dostępny obszar pamięci, a koordynacja wymaga jawnej synchronizacji dostępu.

Systemy i architektura
para kluczy

Powiązane matematycznie dwa klucze — jawny i tajny — generowane razem, gdzie z jawnego nie da się praktycznie wyliczyć tajnego.

Bezpieczeństwo
paradygmat programowania

Spójny styl budowy programów określający, jak wyraża się obliczenia i organizuje strukturę kodu, np. oparty na stanie i krokach albo na obliczaniu funkcji.

Teoria informatyki
parametr

Nazwana zmienna w definicji podprogramu, do której przy wywołaniu wiązany jest argument przekazany przez wołającego.

Teoria informatyki
parsing składniowy

Analiza zdania prowadząca do wyznaczenia jego struktury gramatycznej w postaci drzewa zależności lub drzewa składników.

AI / Machine Learning
partycjonowanie

Przestawienie elementów ciągu wokół elementu osiowego tak, by poprzedzające były odeń niewiększe, a następujące niemniejsze.

Teoria informatyki
partycjonowanie danychsharding / partitioning

Podział dużego zbioru danych na rozłączne fragmenty rozmieszczone na wielu węzłach w celu skalowania pojemności i przepustowości.

Chmura i DevOps
PDUPDU — Protocol Data Unit

Jednostka danych protokołu (Protocol Data Unit) — porcja informacji wymieniana między równorzędnymi jednostkami danej warstwy, złożona z danych sterujących i użytkowych.

Sieci
pełnomocnikProxy

Wzorzec dostarczający zastępczy obiekt kontrolujący dostęp do innego obiektu, np. dla leniwego ładowania lub ochrony dostępu.

Inżynieria oprogramowania
perceptron

Najprostszy model sztucznego neuronu: liniowy klasyfikator binarny obliczający ważoną sumę wejść i progujący ją funkcją skokową.

AI / Machine Learning
perceptron wielowarstwowy (MLP)MLP; multilayer perceptron

Sieć neuronowa w pełni połączona z co najmniej jedną warstwą ukrytą i nieliniowymi aktywacjami, aproksymująca dowolną funkcję ciągłą.

AI / Machine Learning
perpleksjaperplexity

Miara jakości modelu językowego wyrażająca, jak bardzo model jest zaskoczony danymi testowymi; niższa wartość oznacza lepsze dopasowanie.

AI / Machine Learning
pętla

Konstrukcja sterująca powtarzająca wykonanie ciała dopóki spełniony jest warunek lub przez zadaną liczbę iteracji.

Teoria informatyki
pętla uzgadnianiareconciliation loop

Ciągły mechanizm porównujący stan rzeczywisty ze stanem docelowym i podejmujący akcje, by zniwelować różnicę między nimi.

Chmura i DevOps
phishing

Wyłudzanie poufnych danych przez podszywanie się pod zaufaną instytucję w fałszywej wiadomości lub witrynie.

Bezpieczeństwo
piąta postać normalna5NF

Postać normalna eliminująca zależności złączeniowe niewynikające z kluczy; zwana też postacią normalną rzutowania-złączenia.

Dane i bazy danych
pierwsza postać normalna1NF

Postać normalna wymagająca, by każdy atrybut relacji przyjmował wyłącznie wartości atomowe, bez atrybutów wielowartościowych i zagnieżdżonych.

Dane i bazy danych
PKIPublic Key Infrastructure

Zespół ról, polityk i procedur zarządzania certyfikatami klucza publicznego oraz urzędami certyfikacji, wiążący tożsamości z kluczami (Public Key Infrastructure).

Sieci
plan fizyczny

Plan wykonania przypisujący każdemu operatorowi logicznemu konkretny algorytm i metodę dostępu do danych.

Dane i bazy danych
plan logiczny

Wyrażenie algebry relacyjnej opisujące, jakie operacje należy wykonać, bez wskazania konkretnych algorytmów ich realizacji.

Dane i bazy danych
plan wykonania transakcjiharmonogram, schedule

Uporządkowany przeplot operacji odczytu i zapisu pochodzących z wielu współbieżnych transakcji, zachowujący ich wewnętrzną kolejność.

Dane i bazy danych
plan zapytania

Drzewo operatorów algebry relacyjnej reprezentujące sposób wykonania zapytania na danych, ustalający kolejność i metody operacji.

Dane i bazy danych
planistascheduler

Komponent orkiestratora przypisujący jednostki obciążenia do węzłów na podstawie zasobów, ograniczeń i reguł rozmieszczenia.

Chmura i DevOps
plik stanustate file

Struktura danych utrzymywana przez narzędzie IaC, odwzorowująca zasoby z konfiguracji na rzeczywiste obiekty u dostawcy infrastruktury.

Chmura i DevOps
płaszczyzna sterowaniacontrol plane

Zbiór komponentów zarządzających stanem klastra, podejmujących decyzje globalne i utrzymujących zgodność stanu rzeczywistego z deklarowanym.

Chmura i DevOps
pobieranie z wyprzedzeniemprefetching

Sprowadzanie bloków danych do cache zanim zostaną jawnie zażądane, na podstawie przewidywanego wzorca dostępu, by ukryć opóźnienie pamięci.

Systemy i architektura
podatność

Słabość systemu lub jego konfiguracji, którą może wykorzystać zagrożenie do naruszenia bezpieczeństwa.

Bezpieczeństwo
podatność dnia zerowegozero-day

Luka nieznana producentowi i pozbawiona poprawki w momencie jej wykorzystania, dająca atakującemu przewagę czasową.

Bezpieczeństwo
poddrzewo

Fragment drzewa złożony z wybranego węzła i wszystkich jego potomków, sam będący drzewem ukorzenionym.

Teoria informatyki
podejście wstępująceang. bottom-up

Sposób organizacji obliczeń od najmniejszych podproblemów ku problemowi głównemu, z wypełnianiem tablicy rozwiązań.

Teoria informatyki
podejście zstępująceang. top-down

Sposób organizacji obliczeń rekurencyjnych od problemu głównego ku podproblemom, zwykle z zapamiętywaniem wyników.

Teoria informatyki
podpis cyfrowy

Kryptograficzny wynik dołączany do danych, tworzony kluczem prywatnym i weryfikowalny kluczem publicznym, zapewniający uwierzytelnienie i niezaprzeczalność.

Bezpieczeństwo
podpowiadanieprompting

Sterowanie zachowaniem modelu przez formułowanie wejściowego tekstu (instrukcji, kontekstu) zamiast zmiany jego wag.

AI / Machine Learning
podsieć

Logicznie wydzielony fragment większej sieci IP o wspólnym prefiksie, w którym hosty komunikują się bez udziału routera.

Sieci
podtypowanie

Relacja między typami, w której wartość typu podrzędnego może być bezpiecznie użyta wszędzie tam, gdzie oczekiwany jest typ nadrzędny.

Teoria informatyki
podział siecinetwork partition

Sytuacja, w której awaria łączności dzieli węzły na grupy niemogące się komunikować, mimo że same działają poprawnie.

Systemy i architektura
pojemność modelumodel capacity

Zdolność modelu do dopasowania szerokiego zakresu funkcji; zbyt duża sprzyja przeuczeniu, zbyt mała niedouczeniu.

AI / Machine Learning
polecenieCommand

Wzorzec kapsułkujący żądanie jako obiekt, co umożliwia parametryzowanie, kolejkowanie, rejestrowanie i cofanie operacji.

Inżynieria oprogramowania
polimorfizm

Zdolność kodu lub funkcji do działania jednolicie na wartościach wielu różnych typów.

Teoria informatyki
polimorfizm ad hoc

Sposób, w którym funkcja zachowuje się różnie zależnie od typu argumentu, realizowany np. przez przeciążanie lub klasy typów.

Teoria informatyki
polimorfizm parametryczny

Sposób, w którym funkcja działa jednolicie dla dowolnego typu parametryzującego, niezależnie od jego konkretnej postaci.

Teoria informatyki
polityka

Odwzorowanie ze stanów na akcje (lub rozkłady akcji), które determinuje zachowanie agenta w środowisku.

AI / Machine Learning
polityka bezpieczeństwa

Zbiór reguł określających stany dozwolone i zabronione w systemie oraz to, kto może wykonywać jakie operacje na zasobach.

Bezpieczeństwo
polityka zapisu

Reguła aktualizacji niższego poziomu pamięci przy zapisie do cache: natychmiastowa (write-through) lub odroczona do wymiany bloku (write-back).

Systemy i architektura
połączenie rezydualneskip connection; residual connection

Pominięcie warstw przez dodanie wejścia do ich wyjścia, ułatwiające propagację gradientu i trenowanie bardzo głębokich sieci.

AI / Machine Learning
poolingłączenie; pooling

Operacja agregująca lokalne obszary mapy cech (np. maksimum lub średnia) w celu redukcji wymiarowości i uodpornienia na małe przesunięcia.

AI / Machine Learning
port

Liczbowy identyfikator punktu końcowego komunikacji, pozwalający skierować dane do właściwego procesu aplikacyjnego na hoście.

Sieci
porządek całkowity

Uporządkowanie, w którym wszystkie procesy dostarczają zbiór komunikatów w tej samej, jednoznacznie określonej kolejności.

Systemy i architektura
porządek przyczynowy

Sposób uporządkowania komunikatów lub zdarzeń, w którym każde zdarzenie jest dostarczane dopiero po wszystkich zdarzeniach, od których przyczynowo zależy.

Systemy i architektura
postać normalna

Wyrażenie, do którego nie można już zastosować żadnej reguły redukcji; reprezentuje w pełni obliczony wynik.

Teoria informatyki
postać normalna Boyce-CoddaBCNF

Wzmocnienie trzeciej postaci normalnej: dla każdej nietrywialnej zależności funkcyjnej jej lewa strona musi być nadkluczem relacji.

Dane i bazy danych
postęp

Własność, w której poprawnie otypowane wyrażenie jest wartością albo może wykonać kolejny krok obliczenia, więc nie utyka w stanie błędu.

Teoria informatyki
potok i filtrypipes and filters

Styl przetwarzania strumieniowego, w którym dane przepływają przez sekwencję niezależnych komponentów (filtrów) połączonych kanałami (potokami) przekształcających wejście w wyjście.

Inżynieria oprogramowania
potok instrukcjipipelining

Technika nakładania wykonania kolejnych instrukcji na siebie przez podział przetwarzania na etapy działające równolegle na różnych instrukcjach.

Systemy i architektura
potok wdrożeniowyang. deployment pipeline

Zautomatyzowana, etapowa reprezentacja procesu doprowadzania zmiany od kontroli wersji do produkcji, w której każdy etap warunkuje przejście do następnego.

Chmura i DevOps
potokowaniepipelining

Wykonanie planu, w którym krotki wynikowe operatora są przekazywane bezpośrednio do następnego operatora bez materializacji wyników pośrednich.

Dane i bazy danych
potwierdzenieACK

Komunikat zwrotny odbiorcy informujący nadawcę o poprawnym odebraniu danych do określonego numeru sekwencyjnego.

Sieci
powinowactwo procesoraCPU affinity → powinowactwo procesora

Powiązanie zadania z określonym procesorem lub rdzeniem, tak aby było tam szeregowane dla lepszego wykorzystania pamięci podręcznej.

Systemy i architektura
powrótang. backtracking

Metoda przeszukiwania przestrzeni rozwiązań przez systematyczne rozszerzanie częściowego rozwiązania i wycofywanie się po napotkaniu ślepej ścieżki.

Teoria informatyki
powtórka doświadczeń

Technika przechowywania przejść w buforze i losowego ich próbkowania do uczenia, dekorelująca dane i poprawiająca efektywność próbkową.

AI / Machine Learning
poziom izolacji

Stopień ochrony transakcji przed anomaliami współbieżności (np. read committed, repeatable read, serializable), wyznaczający dopuszczalne zjawiska.

Dane i bazy danych
pożyczanie

Uzyskanie tymczasowej referencji do zasobu bez przejęcia jego własności, podlegające regułom wykluczania współbieżnego dostępu zapisującego.

Teoria informatyki
praca operacyjnatoil

Ręczna, powtarzalna i zautomatyzowalna praca związana z utrzymaniem usługi, nieprzynosząca trwałej wartości i skalująca się z obciążeniem.

Chmura i DevOps
prawo skalowaniascaling law

Empiryczna zależność potęgowa wiążąca jakość modelu z liczbą parametrów, rozmiarem danych i budżetem obliczeniowym.

AI / Machine Learning
precyzjaang. precision

Udział poprawnych wskazań klasy pozytywnej wśród wszystkich wskazań tej klasy; mierzy frakcję trafnych spośród przewidzianych pozytywów.

AI / Machine Learning
predykat

Wyrażenie oznaczające relację lub własność elementów dziedziny, dające zdanie po podstawieniu argumentów.

Teoria informatyki
prefiks sieci

Wiodąca, wspólna część adresów należących do jednej podsieci, zapisywana z długością w notacji bezklasowej.

Sieci
problem faktoryzacji

Trudność rozkładu dużej liczby złożonej na czynniki pierwsze; fundament bezpieczeństwa schematu RSA.

Bezpieczeństwo
problem korespondencji PostaPCP

Problem doboru ciągu par słów dających po sklejeniu identyczne łańcuchy; klasyczny problem nierozstrzygalny.

Teoria informatyki
problem logarytmu dyskretnegoDLP

Trudność obliczeniowa znalezienia wykładnika w grupie cyklicznej dla danej potęgi generatora; podstawa bezpieczeństwa wielu schematów asymetrycznych.

Bezpieczeństwo
problem nierozstrzygalny

Problem decyzyjny, dla którego nie istnieje algorytm dający poprawną odpowiedź dla każdego wejścia.

Teoria informatyki
problem stopu

Problem rozstrzygnięcia, czy dany program zatrzyma się dla danego wejścia; dowodliwie nierozstrzygalny.

Teoria informatyki
procedura

Podprogram wykonywany dla efektów ubocznych, niezwracający wartości wynikowej w sensie matematycznej funkcji.

Teoria informatyki
proces

Wykonujący się egzemplarz programu wraz z własną przestrzenią adresową, kodem, danymi, stosem i kontekstem rejestrów, zarządzany przez system operacyjny.

Systemy i architektura
proces decyzyjny MarkowaMDP

Formalny model środowiska zdefiniowany przez stany, akcje, prawdopodobieństwa przejść i nagrody, w którym przyszły stan zależy tylko od stanu i akcji bieżącej.

AI / Machine Learning
proces zombi

Proces, który zakończył działanie, lecz jego wpis w tablicy procesów trwa, bo proces macierzysty nie odebrał jeszcze jego statusu zakończenia.

Systemy i architektura
procesor wielordzeniowymulticore

Układ scalający wiele niezależnych rdzeni wykonawczych na jednej kości, realizujący równoległość na poziomie wątków i procesów.

Systemy i architektura
programowanie aspektoweAOP — Aspect-Oriented Programming

Paradygmat wydzielający zagadnienia przekrojowe (np. logowanie, transakcje) do aspektów wplatanych w kod programu w określonych punktach.

Teoria informatyki
programowanie defensywne

Styl pisania kodu zakładający możliwość nieprawidłowych danych i stanów, chroniący program przez walidację wejść i obsługę błędów.

Inżynieria oprogramowania
programowanie deklaratywne

Paradygmat, w którym określa się, jaki ma być wynik obliczenia, a nie kolejność kroków prowadzących do niego.

Teoria informatyki
programowanie dynamiczne

Technika rozwiązywania problemów z podproblemami nakładającymi się, polegająca na jednokrotnym obliczaniu i zapamiętywaniu rozwiązań podproblemów.

Teoria informatyki
programowanie funkcyjne

Paradygmat traktujący obliczenia jako ewaluację funkcji matematycznych, unikający stanu zmiennego i efektów ubocznych.

Teoria informatyki
programowanie imperatywne

Paradygmat opisujący obliczenia jako sekwencję instrukcji zmieniających stan programu poprzez przypisania do zmiennych.

Teoria informatyki
programowanie linioweLP (ang. linear programming)

Metoda optymalizacji funkcji liniowej przy ograniczeniach w postaci liniowych nierówności i równości.

Teoria informatyki
programowanie logiczne

Paradygmat, w którym program jest zbiorem faktów i reguł logicznych, a obliczenie polega na automatycznym wnioskowaniu odpowiedzi na zapytanie.

Teoria informatyki
programowanie obiektoweOOP — Object-Oriented Programming

Paradygmat organizujący program wokół obiektów łączących dane i operacje, komunikujących się przez wywołania metod.

Teoria informatyki
programowanie proceduralne

Odmiana programowania imperatywnego strukturyzująca kod w procedury i funkcje wywoływane w celu wykonania zadań na wspólnym stanie.

Teoria informatyki
programowanie sterowane testamiTDD → programowanie sterowane testami

Technika wytwarzania, w której najpierw pisze się test definiujący wymaganie, a potem minimalny kod, który ten test spełnia, po czym następuje refaktoryzacja.

Inżynieria oprogramowania
programowanie strukturalne

Dyscyplina konstruowania programów wyłącznie ze złożeń sekwencji, wyboru i iteracji, bez nieograniczonych skoków.

Teoria informatyki
programowanie w parach

Technika, w której dwie osoby pracują nad jednym stanowiskiem: jedna pisze kod, druga na bieżąco go recenzuje, wymieniając się rolami.

Inżynieria oprogramowania
programowanie współbieżne

Paradygmat strukturyzujący program jako współdziałające procesy lub wątki, których wykonanie może się przeplatać lub odbywać równolegle.

Teoria informatyki
projekcjaoperacja pi

Jednoargumentowa operacja algebry relacyjnej zwracająca relację z wybranym podzbiorem atrybutów, z usunięciem powtórzonych krotek.

Dane i bazy danych
projektowanie kontraktoweDesign by Contract

Metoda określania wzajemnych zobowiązań komponentów przez warunki wstępne, końcowe i niezmienniki traktowane jak kontrakt.

Inżynieria oprogramowania
propagacja kontekstu

Przekazywanie identyfikatorów śladu i przedziału między usługami w nagłówkach żądań, umożliwiające powiązanie operacji w jeden ślad rozproszony.

Chmura i DevOps
propagacja wstecznabackpropagation

Algorytm obliczania gradientu funkcji straty względem parametrów sieci przez wsteczne stosowanie reguły łańcuchowej warstwa po warstwie.

AI / Machine Learning
protokół komunikacyjny

Zbiór reguł określających format, kolejność i znaczenie komunikatów wymienianych między jednostkami sieci oraz akcje podejmowane przy ich wysyłaniu i odbiorze.

Sieci
protokół niezawodny

Protokół transportowy gwarantujący dostarczenie danych bez utraty, duplikacji i w poprawnej kolejności dzięki potwierdzeniom i retransmisjom.

Sieci
protokół podsłuchusnooping

Mechanizm utrzymania spójności cache, w którym kontrolery monitorują wspólną magistralę i reagują na operacje innych procesorów na współdzielonych blokach.

Systemy i architektura
protokół statusu certyfikatuOCSP

Protokół do bieżącego odpytywania o status unieważnienia pojedynczego certyfikatu, alternatywny wobec pobierania całej listy CRL.

Bezpieczeństwo
protokół WALwrite-ahead logging

Zasada nakazująca zapisać rekord dziennika opisujący zmianę przed utrwaleniem samej zmienionej strony danych na dysku.

Dane i bazy danych
protokół wyzwanie-odpowiedź

Schemat uwierzytelniania, w którym weryfikator wysyła losowe wyzwanie, a strona dowodzi tożsamości, zwracając poprawną odpowiedź obliczoną z użyciem swojego sekretu.

Bezpieczeństwo
prototyp

Wzorzec tworzący nowe obiekty przez kopiowanie istniejącego egzemplarza-wzorca zamiast wywoływania konstruktora klasy.

Inżynieria oprogramowania
proxyserwer pośredniczący

Pośrednik przekazujący żądania między klientem a serwerem we własnym imieniu, mogący filtrować, buforować lub modyfikować ruch.

Sieci
próbkowanie śladów

Selektywne zachowywanie części śladów rozproszonych w celu ograniczenia kosztów przechowywania przy zachowaniu reprezentatywności danych.

Chmura i DevOps
przechodzenie drzewa

Systematyczne odwiedzanie każdego węzła drzewa, w porządku in-order, pre-order, post-order lub wszerz.

Teoria informatyki
przechodzenie ścieżkidirectory traversal

Dostęp do plików spoza zamierzonego katalogu przez manipulację sekwencjami ścieżki, np. "../", w danych wejściowych aplikacji.

Bezpieczeństwo
przeciążenie kaskadowecascading failure

Awaria propagująca się przez system, gdy uszkodzenie jednego komponentu przenosi obciążenie na kolejne, powodując ich kolejne awarie.

Systemy i architektura
przedział niepewności

Ograniczony zakres czasu rzeczywistego, w którym z gwarancją mieści się prawdziwa chwila zdarzenia, mimo niedokładności zegarów fizycznych.

Systemy i architektura
przedział śladuspan

Pojedyncza, nazwana jednostka pracy w śladzie rozproszonym, opisana czasem rozpoczęcia, trwaniem i atrybutami; podstawowy element budujący ślad.

Chmura i DevOps
przegląd kodu

Systematyczne badanie kodu źródłowego przez osoby inne niż autor w celu wykrycia defektów i poprawy jakości.

Inżynieria oprogramowania
przekazywanie komunikatów

Model współbieżności, w którym procesy koordynują działanie wyłącznie przez wysyłanie i odbieranie komunikatów, bez współdzielonej pamięci.

Systemy i architektura
przekrój spójnyconsistent cut

Globalny stan, w którym dla każdego odebranego komunikatu uwzględniono również jego wysłanie; nie zawiera zdarzeń łamiących przyczynowość.

Systemy i architektura
przełączanie awaryjnefailover

Automatyczne przejęcie funkcji uszkodzonego komponentu przez element zapasowy w celu zachowania ciągłości działania usługi.

Chmura i DevOps
przełączanie kontekstu

Zapisanie stanu jednego wykonywanego procesu i odtworzenie stanu innego, by procesor mógł podjąć wykonywanie tego drugiego.

Systemy i architektura
przełącznikswitch

Urządzenie warstwy łącza przekazujące ramki tylko do portu docelowego na podstawie adresu MAC, izolując domeny kolizyjne między portami.

Sieci
przełącznik funkcjiang. feature flag/toggle

Mechanizm warunkowego włączania lub wyłączania funkcjonalności w działającym systemie bez ponownego wdrażania kodu.

Chmura i DevOps
przepełnienie bufora

Zapis danych poza granicami przydzielonego bufora w pamięci, nadpisujący sąsiednie obszary i umożliwiający zmianę przepływu sterowania programu.

Bezpieczeństwo
przepełnienie stosustack overflow → przepełnienie stosu

Stan błędu polegający na próbie włożenia elementu na stos, który osiągnął maksymalną pojemność.

Teoria informatyki
przepisywanie zapytania

Przekształcanie zapytania w równoważne semantycznie wyrażenie o potencjalnie niższym koszcie, np. przez przesuwanie selekcji czy spłaszczanie podzapytań.

Dane i bazy danych
przepływ w sieci

Funkcja przypisująca łukom sieci wartości spełniające ograniczenia przepustowości i zachowania przepływu w wierzchołkach pośrednich.

Teoria informatyki
przepustowośćthroughput

Liczba zapytań lub tokenów przetwarzanych przez system inferencji w jednostce czasu.

AI / Machine Learning
przepustowość kanału

Maksymalna informacja wzajemna między wejściem a wyjściem kanału po wszystkich rozkładach wejścia; górne ograniczenie szybkości niezawodnej transmisji.

Teoria informatyki
przestrzeń nazwnamespace

Mechanizm jądra Linux izolujący widok zasobów systemowych (procesy, sieć, montowania) dla grupy procesów, stanowiący podstawę izolacji kontenerów.

Chmura i DevOps
przestrzeń ukryta

Niskowymiarowa przestrzeń reprezentacji, w której model koduje istotne czynniki zmienności danych.

AI / Machine Learning
przesuwanie selekcji

Heurystyka optymalizacji przemieszczająca operacje selekcji jak najbliżej źródeł danych, by wcześnie zmniejszyć liczbę przetwarzanych krotek.

Dane i bazy danych
przeszukiwanie w głąbDFS

Algorytm przeglądania grafu zagłębiający się maksymalnie wzdłuż każdej gałęzi przed nawrotem do nieodwiedzonych wierzchołków.

Teoria informatyki
przeszukiwanie wiązkowebeam search

Heurystyka dekodowania utrzymująca k najbardziej prawdopodobnych częściowych sekwencji na każdym kroku generacji.

AI / Machine Learning
przeszukiwanie wszerzBFS

Algorytm przeglądania grafu odwiedzający wierzchołki warstwami według rosnącej odległości od źródła.

Teoria informatyki
przeszukiwanie wyczerpująceang. brute force

Strategia rozwiązywania problemu przez systematyczne wygenerowanie i sprawdzenie wszystkich kandydatów na rozwiązanie.

Teoria informatyki
przetwarzanie języka naturalnegoNLP

Dział sztucznej inteligencji zajmujący się automatyczną analizą i generowaniem tekstu oraz mowy w językach ludzkich za pomocą metod obliczeniowych.

AI / Machine Learning
przetwarzanie w chmurze

Model dostępu na żądanie przez sieć do współdzielonej puli konfigurowalnych zasobów obliczeniowych, szybko udostępnianych przy minimalnym nakładzie zarządzania.

Chmura i DevOps
przeuczenieoverfitting

Stan, w którym model dopasowuje się do szumu danych treningowych, osiągając niski błąd treningowy, ale wysoki błąd na danych testowych.

AI / Machine Learning
przewidywanie rozgałęzieńbranch prediction

Mechanizm prognozujący wynik instrukcji warunkowej, by potok mógł kontynuować pobieranie instrukcji bez czekania na rozstrzygnięcie skoku.

Systemy i architektura
przezroczystość referencyjna

Własność wyrażenia, które można zastąpić jego wartością bez zmiany zachowania programu.

Teoria informatyki
przycinaniepruning

Usuwanie nadmiarowych wag, neuronów lub kanałów sieci, by zmniejszyć liczbę parametrów i koszt obliczeniowy przy zachowaniu jakości.

AI / Machine Learning
przydział pamięci

Dynamiczne przyznawanie i zwalnianie bloków pamięci procesom na żądanie, zarządzane przez alokator z wykorzystaniem strategii dopasowania.

Systemy i architektura
PSPACE

Klasa problemów decyzyjnych rozstrzygalnych przez deterministyczną maszynę Turinga z użyciem pamięci wielomianowej względem rozmiaru wejścia.

Teoria informatyki
PSPACE-zupełnośćPSPACE-complete

Własność problemu należącego do PSPACE i będącego co najmniej tak trudnym jak każdy inny problem tej klasy względem redukcji wielomianowej.

Teoria informatyki
publikuj-subskrybujpub-sub

Styl komunikacji, w którym nadawcy publikują komunikaty do kategorii zdarzeń, a odbiorcy subskrybują wybrane kategorie, bez wzajemnej zależności.

Inżynieria oprogramowania
pula zasobówresource pooling

Zgrupowanie zasobów obliczeniowych dostawcy obsługujące wielu odbiorców z dynamicznym przydziałem fizycznych i wirtualnych zasobów według popytu.

Chmura i DevOps
punkt kontrolnycheckpoint

Zapisany migawkowo stan procesu lub systemu na trwałym nośniku, umożliwiający wznowienie obliczeń po awarii.

Systemy i architektura
punkt montowania

Katalog w istniejącym drzewie katalogów, do którego dołącza się inny system plików, czyniąc jego zawartość dostępną pod tą ścieżką.

Systemy i architektura
R58
rachunek lambda z typamiSTLC

Formalny rachunek funkcji z systemem typów ograniczającym poprawne wyrażenia, stanowiący rdzeń teorii typów języków programowania.

Teoria informatyki
rachunek piπ-calculus

Algebra procesów modelująca współbieżność z mobilnością — nazwy kanałów mogą być przesyłane jako komunikaty, zmieniając topologię połączeń.

Systemy i architektura
RAIIResource Acquisition Is Initialization

Wzorzec wiążący czas życia zasobu z czasem życia obiektu: pozyskanie w konstruktorze, zwolnienie w destruktorze przy wyjściu z zakresu.

Teoria informatyki
ramka

Jednostka danych warstwy łącza, opakowująca pakiet w nagłówek i stopkę z adresami sprzętowymi oraz polem kontroli błędów do transmisji przez pojedyncze łącze.

Sieci
ramka aktywacjirekord aktywacji

Obszar stosu przydzielany wywołaniu funkcji, przechowujący jej argumenty, zmienne lokalne i adres powrotu.

Teoria informatyki
ramka strony

Blok fizycznej pamięci operacyjnej o stałym rozmiarze równym stronie, do którego mapowana jest strona wirtualna.

Systemy i architektura
ransomware

Złośliwe oprogramowanie szyfrujące dane ofiary lub blokujące dostęp do systemu, żądające okupu za przywrócenie dostępu.

Bezpieczeństwo
RBACRole-Based Access Control

Model nadawania uprawnień poprzez przypisywanie podmiotów do ról, a uprawnień do ról, zamiast bezpośrednio do podmiotów.

Bezpieczeństwo
redukcja

Przekształcenie jednego problemu w inny, tak że rozwiązanie drugiego daje rozwiązanie pierwszego; podstawa projektowania i klasyfikacji złożoności.

Teoria informatyki
redukcja betaβ-redukcja

Podstawowa reguła obliczeniowa rachunku lambda: aplikacja abstrakcji do argumentu zastępuje go w ciele za związaną zmienną.

Teoria informatyki
redukcja Turingaredukcja Cooka

Sprowadzenie jednego problemu do drugiego z wykorzystaniem wyroczni rozwiązującej problem docelowy wielokrotnie, mierzące względną trudność obliczeniową.

Teoria informatyki
redukcja wielomianowaredukcja Karpa

Przekształcenie instancji jednego problemu w instancję drugiego, obliczalne w czasie wielomianowym i zachowujące odpowiedź, służące porównaniu trudności problemów.

Teoria informatyki
redukcja wymiarowości

Przekształcenie danych z przestrzeni wysokowymiarowej do niższego wymiaru z zachowaniem istotnej struktury lub wariancji.

AI / Machine Learning
redundancjaredundancy

Celowe powielanie krytycznych komponentów lub danych, tak aby awaria jednego elementu nie spowodowała utraty funkcji całego systemu.

Chmura i DevOps
refaktoryzacja

Zmiana wewnętrznej struktury kodu poprawiająca jego czytelność i strukturę bez modyfikacji obserwowalnego zachowania zewnętrznego.

Inżynieria oprogramowania
refaktoryzacja architektoniczna

Stopniowe przekształcanie struktury architektury systemu w celu poprawy atrybutów jakościowych przy zachowaniu funkcjonalności.

Inżynieria oprogramowania
regresja

Zadanie predykcji, w którym model przewiduje ciągłą wartość liczbową na podstawie cech wejściowych.

AI / Machine Learning
regresja logistyczna

Model liniowy klasyfikacji szacujący prawdopodobieństwo przynależności do klasy przez przepuszczenie kombinacji liniowej cech przez funkcję sigmoidalną.

AI / Machine Learning
regularyzacja

Technika ograniczania złożoności modelu przez dodanie kary do funkcji celu lub inne ograniczenia, redukująca przeuczenie i poprawiająca uogólnianie.

AI / Machine Learning
regularyzacja L1lasso

Dodanie do funkcji straty kary proporcjonalnej do sumy wartości bezwzględnych wag, sprzyjającej rozwiązaniom rzadkim z zerowymi wagami.

AI / Machine Learning
regularyzacja L2weight decay

Dodanie do funkcji straty kary proporcjonalnej do kwadratu normy parametrów, co zmniejsza ich wartości i poprawia generalizację.

AI / Machine Learning
reguła wnioskowania

Schemat dopuszczający przejście od formuł przesłankowych do wniosku w systemie dedukcyjnym, np. modus ponens.

Teoria informatyki
rejestr obrazów

Usługa przechowująca i dystrybuująca obrazy kontenerów, umożliwiająca ich publikowanie i pobieranie przez klientów wykonawczych.

Chmura i DevOps
rekurencja

Technika definiowania podprogramu poprzez bezpośrednie lub pośrednie odwołanie do samego siebie aż do osiągnięcia przypadku bazowego.

Teoria informatyki
rekurencja ogonowa

Postać rekurencji, w której wywołanie rekurencyjne jest ostatnią operacją funkcji, co umożliwia wykonanie bez narastania stosu.

Teoria informatyki
relacjarelacja (tabela)

Matematyczna struktura danych będąca podzbiorem iloczynu kartezjańskiego dziedzin atrybutów; reprezentuje zbiór krotek o jednolitym schemacie. Implementowana jako tabela.

Dane i bazy danych
relacja porządku

Relacja zwrotna, antysymetryczna i przechodnia, porządkująca elementy zbioru; częściowa, gdy nie wszystkie pary są porównywalne.

Teoria informatyki
relacja równoważności

Relacja dwuargumentowa zwrotna, symetryczna i przechodnia, dzieląca zbiór na rozłączne klasy abstrakcji.

Teoria informatyki
relacja stało-się-przedhappened-before

Częściowy porządek na zdarzeniach systemu rozproszonego wyrażający potencjalną zależność przyczynową: zdarzenie a poprzedza b w tym samym procesie lub przez przesłany komunikat.

Systemy i architektura
relaksacja

Złagodzenie ograniczeń problemu w celu uzyskania łatwiejszego zadania, którego rozwiązanie daje oszacowanie optimum oryginału.

Teoria informatyki
ReLUrectified linear unit

Prostowana jednostka liniowa — funkcja aktywacji zwracająca maksimum z zera i wejścia, łagodząca problem zanikającego gradientu.

AI / Machine Learning
replika

Jedna z wielu identycznych instancji obciążenia utrzymywanych równolegle dla dostępności i równoważenia obciążenia.

Chmura i DevOps
replikacja

Utrzymywanie kopii tych samych danych na wielu węzłach w celu zwiększenia dostępności, odporności na awarie i lokalności odczytu.

Dane i bazy danych
replikacja maszyny stanowejSMR — state machine replication

Metoda zapewniania spójności replik przez wykonywanie tej samej deterministycznej sekwencji poleceń w identycznym porządku na każdej kopii.

Systemy i architektura
repozytorium artefaktów

Wersjonowany magazyn przechowujący i udostępniający artefakty budowy oraz zależności, zapewniający ich powtarzalne pobieranie w potoku.

Chmura i DevOps
retransmisja

Ponowne wysłanie danych, dla których nadawca nie otrzymał potwierdzenia w wyznaczonym czasie lub wykrył ich utratę.

Sieci
RISCReduced Instruction Set Computer

Architektura o zredukowanej liście rozkazów: niewiele prostych instrukcji o stałej długości, sprzyjających potokowaniu i operacjom rejestr-rejestr.

Systemy i architektura
RLHFReinforcement Learning from Human Feedback

Uczenie ze wzmocnieniem na podstawie preferencji ludzi — dostrajanie modelu tak, by jego wyjścia maksymalizowały nagrodę odzwierciedlającą oceny człowieka.

AI / Machine Learning
rodzaj

Typ typów: klasyfikacja konstruktorów typów określająca ich aplikowalność, analogiczna do typów dla wartości.

Teoria informatyki
rotacja

Lokalna operacja restrukturyzująca drzewo wyszukiwań, zmieniająca układ trzech węzłów z zachowaniem porządku, używana do balansowania.

Teoria informatyki
ROUGERecall-Oriented Understudy for Gisting Evaluation

Rodzina miar jakości streszczeń porównujących pokrycie n-gramów i najdłuższych podsekwencji między tekstem a referencją.

AI / Machine Learning
routing

Wyznaczanie ścieżek, którymi pakiety są przesyłane między sieciami, na podstawie informacji o topologii i adresach docelowych.

Sieci
routing stanu łączalink-state

Algorytm routingu, w którym każdy węzeł rozgłasza stan swoich łączy, buduje pełną mapę topologii i liczy najkrótsze ścieżki.

Sieci
routing wektora odległościdistance-vector

Algorytm routingu, w którym węzły wymieniają z sąsiadami szacowane odległości do celów i iteracyjnie obliczają najkrótsze trasy.

Sieci
rozgłoszenie atomowetotal order broadcast

Prymityw komunikacyjny dostarczający każdy komunikat do wszystkich poprawnych procesów w identycznym porządku całkowitym, na zasadzie wszystko-albo-nic.

Systemy i architektura
rozliczanie według zużyciapay-per-use

Model płatności, w którym opłata zależy od faktycznie zmierzonego wykorzystania zasobów, bez kosztów stałych za niewykorzystaną pojemność.

Chmura i DevOps
rozpoznawanie nazw własnychNER

Wykrywanie i klasyfikowanie w tekście fragmentów odnoszących się do encji nazwanych, takich jak osoby, organizacje czy miejsca.

AI / Machine Learning
rozstrzygalność

Własność języka, dla którego istnieje maszyna Turinga zatrzymująca się i poprawnie odpowiadająca tak/nie dla każdego wejścia.

Teoria informatyki
rozwiązywanie koreferencjicoreference resolution

Wskazywanie wyrażeń w tekście, które odnoszą się do tej samej encji w świecie rzeczywistym.

AI / Machine Learning
rozwiązywanie nazwresolucja DNS

Tłumaczenie czytelnej nazwy zasobu na odpowiadający jej adres sieciowy poprzez zapytanie do rozproszonego systemu nazw.

Sieci
rozwój sterowany zachowaniemBDD → rozwój sterowany zachowaniem

Metodyka rozszerzająca TDD, w której wymagania zapisuje się jako wykonywalne scenariusze zachowania w języku zrozumiałym dla interesariuszy.

Inżynieria oprogramowania
równanie Bellmana

Rekurencyjna zależność wyrażająca wartość stanu przez nagrodę bieżącą i zdyskontowaną wartość stanów następnych; rdzeń programowania dynamicznego w RL.

AI / Machine Learning
równoległość

Własność wykonania, w której wiele operacji jest realizowanych dosłownie jednocześnie na osobnych jednostkach przetwarzania.

Systemy i architektura
równoważenie obciążeniaload balancing

Rozdzielanie przychodzących żądań pomiędzy wiele instancji usługi w celu uniknięcia przeciążenia pojedynczego węzła i poprawy przepustowości.

Chmura i DevOps
RPrandomized polynomial

Klasa problemów rozstrzygalnych w wielomianowym czasie przez maszynę probabilistyczną z jednostronnym błędem: nigdy nie myli się dla instancji negatywnych.

Teoria informatyki
RPCRemote Procedure Call

Mechanizm wywołania procedury wykonywanej w innej przestrzeni adresowej (zwykle na zdalnym hoście), ukrywający komunikację sieciową za interfejsem zwykłego wywołania lokalnego.

Systemy i architektura
rzadki pliksparse file → rzadki plik

Plik, w którym ciągłe obszary zerowe nie zajmują bloków na nośniku, lecz są reprezentowane jako luki w mapie alokacji, oszczędzając miejsce.

Systemy i architektura
rzadkośćsparsity

Własność modelu, w którym znaczna część wag ma wartość zero, co umożliwia kompresję i przyspieszenie obliczeń rzadkich.

AI / Machine Learning
S143
S-blokS-box

Tablica podstawień odwzorowująca wejściowe bity na wyjściowe, wprowadzająca nieliniowość do szyfru blokowego.

Bezpieczeństwo
SaaSSoftware as a Service

Model usługowy, w którym odbiorca korzysta z aplikacji dostawcy działającej w chmurze, bez zarządzania infrastrukturą ani samą aplikacją.

Chmura i DevOps
samoobsługa na żądanieon-demand self-service

Zdolność odbiorcy do samodzielnego udostępniania zasobów obliczeniowych automatycznie, bez interakcji z personelem dostawcy usług.

Chmura i DevOps
samouwagaself-attention

Wariant uwagi, w którym zapytania, klucze i wartości pochodzą z tej samej sekwencji, modelując zależności między jej elementami.

AI / Machine Learning
schemat dynamicznyschema-on-read

Własność systemu, w którym struktura rekordów nie jest narzucana z góry, lecz określana przy odczycie przez aplikację (schema-on-read).

Dane i bazy danych
schemat gwiazdy

Model wymiarowy z centralną tabelą faktów połączoną bezpośrednio z odnotowanymi tabelami wymiarów, zoptymalizowany pod zapytania analityczne.

Dane i bazy danych
schemat płatka śniegu

Wariant modelu wymiarowego, w którym tabele wymiarów są znormalizowane na kolejne tabele powiązane relacjami.

Dane i bazy danych
schemat relacji

Opis struktury relacji: nazwa wraz z listą atrybutów i ich dziedzin; definiuje intensję, niezależnie od aktualnych krotek.

Dane i bazy danych
segmentPDU warstwy transportu

Jednostka danych warstwy transportowej zawierająca nagłówek transportowy i fragment strumienia danych aplikacji.

Sieci
segmentacja

Schemat zarządzania pamięcią dzielący przestrzeń adresową na segmenty o zmiennej długości odpowiadające logicznym jednostkom programu, adresowane parą numer segmentu i przesunięcie.

Systemy i architektura
segmentacja sieci

Podział sieci na izolowane podsieci w celu ograniczenia propagacji zagrożeń i kontroli ruchu między strefami.

Bezpieczeństwo
sekcja krytyczna

Fragment kodu operujący na zasobie współdzielonym, który musi być wykonywany przez jedno zadanie naraz, aby zachować spójność.

Systemy i architektura
selekcjaoperacja sigma

Jednoargumentowa operacja algebry relacyjnej zwracająca krotki relacji spełniające zadany predykat logiczny; zachowuje schemat.

Dane i bazy danych
semafor

Zmienna całkowita modyfikowana wyłącznie atomowymi operacjami opuszczania i podnoszenia, służąca do synchronizacji dostępu do zasobów.

Systemy i architektura
semantyka aksjomatyczna

Sposób opisu znaczenia programów przez asercje logiczne o stanach przed i po wykonaniu, zwykle za pomocą trójek Hoare'a.

Teoria informatyki
semantyka denotacyjna

Sposób nadawania znaczenia programom przez odwzorowanie konstrukcji składniowych na obiekty matematyczne (denotacje) w dziedzinach semantycznych.

Teoria informatyki
semantyka dużych krokówsemantyka naturalna

Wariant semantyki operacyjnej wiążący wyrażenie bezpośrednio z jego końcową wartością bez opisu pośrednich kroków.

Teoria informatyki
semantyka kopiuj-przy-zapisieCoW → kopiuj-przy-zapisie

Strategia, w której modyfikacja danych zapisuje nowe wersje bloków zamiast nadpisywać istniejące, zachowując starą wersję do czasu zatwierdzenia.

Systemy i architektura
semantyka małych krokówsemantyka strukturalna (SOS)

Wariant semantyki operacyjnej opisujący wykonanie jako pojedyncze, atomowe przejścia redukcyjne między konfiguracjami.

Teoria informatyki
semantyka operacyjna

Sposób definiowania znaczenia programu przez opis kroków wykonania na abstrakcyjnej maszynie lub przez reguły przejść między stanami.

Teoria informatyki
separacja obowiązkówSoD; Separation of Duties

Zasada dzielenia krytycznego zadania między wiele podmiotów tak, by żaden samodzielnie nie mógł go nadużyć ani ukończyć.

Bezpieczeństwo
serializowalność

Kryterium poprawności wykonania współbieżnych transakcji: efekt jest równoważny pewnemu wykonaniu szeregowemu tych transakcji.

Systemy i architektura
serializowalność migawkowasnapshot isolation

Poziom izolacji, w którym transakcja czyta spójną migawkę bazy z chwili rozpoczęcia, a konflikt zapis-zapis powoduje przerwanie jednej z transakcji.

Systemy i architektura
serverlessprzetwarzanie bezserwerowe

Model wykonywania, w którym dostawca dynamicznie zarządza serwerami i skalowaniem, a odbiorca nie aprowizuje ani nie utrzymuje infrastruktury.

Chmura i DevOps
serwowanie modelimodel serving

Udostępnianie wytrenowanego modelu jako usługi obsługującej zapytania predykcyjne w produkcji.

AI / Machine Learning
sesja

Logiczny, trwający w czasie kontekst wymiany danych między dwiema stronami, utrzymywany ponad pojedynczymi żądaniami przez identyfikator.

Sieci
SGDstochastic gradient descent

Stochastyczny spadek gradientu — wariant spadku gradientu szacujący gradient na losowej próbce (mini-paczce) zamiast całego zbioru danych.

AI / Machine Learning
shardingpartycjonowanie poziome

Poziome partycjonowanie danych na rozłączne podzbiory (shardy) rozmieszczone na wielu węzłach w celu skalowania pojemności i przepustowości.

Dane i bazy danych
siatka usługservice mesh

Dedykowana warstwa infrastruktury sterująca komunikacją między usługami, zapewniająca routing, obserwowalność i bezpieczeństwo bez zmian w kodzie aplikacji.

Chmura i DevOps
sieć dostarczania treściCDN

Rozproszona geograficznie infrastruktura serwerów buforujących, dostarczająca treść z węzła najbliższego użytkownikowi w celu zmniejszenia opóźnień.

Sieci
sieć Feistela

Struktura szyfru blokowego dzieląca blok na dwie połowy przetwarzane iteracyjnie funkcją rundy, odwracalna bez odwracania tej funkcji.

Bezpieczeństwo
sieć głęboka

Sieć neuronowa z wieloma warstwami ukrytymi, ucząca hierarchiczne reprezentacje danych o rosnącym poziomie abstrakcji.

AI / Machine Learning
sieć nakładkowaoverlay network

Wirtualna sieć logiczna zbudowana na istniejącej infrastrukturze, umożliwiająca komunikację kontenerów między węzłami niezależnie od topologii fizycznej.

Chmura i DevOps
sieć Petriego

Formalny model graficzny systemów współbieżnych opisujący przepływ znaczników przez miejsca i przejścia, reprezentujący stany i zdarzenia.

Systemy i architektura
sieć podstawieniowo-permutacyjnaSPN

Architektura szyfru blokowego naprzemiennie stosująca warstwy podstawień (S-bloki) i permutacji bitów w wielu rundach.

Bezpieczeństwo
sieć rekurencyjna (RNN)RNN; recurrent neural network

Architektura przetwarzająca sekwencje przez stan ukryty rekurencyjnie aktualizowany w kolejnych krokach czasowych.

AI / Machine Learning
sieć splotowa (CNN)CNN; convolutional neural network

Architektura wykorzystująca warstwy splotowe z dzielonymi wagami do ekstrakcji lokalnych cech, dominująca w przetwarzaniu obrazów.

AI / Machine Learning
silna normalizacja

Własność systemu, w którym każda sekwencja redukcji dowolnego wyrażenia jest skończona i kończy się postacią normalną.

Teoria informatyki
silnie spójna składowaSCC

Maksymalny zbiór wierzchołków grafu skierowanego, w którym każdy jest osiągalny z każdego innego.

Teoria informatyki
singleton

Wzorzec konstrukcyjny gwarantujący istnienie najwyżej jednej instancji klasy i udostępniający do niej globalny punkt dostępu.

Inżynieria oprogramowania
skalowalnośćscalability

Zdolność systemu do utrzymania wydajności przy wzroście obciążenia poprzez proporcjonalne dodawanie zasobów.

Chmura i DevOps
skalowanie pionowevertical scaling / scale up

Zwiększanie wydajności systemu przez dodanie zasobów (CPU, RAM) do pojedynczej maszyny obsługującej obciążenie.

Chmura i DevOps
skalowanie poziomehorizontal scaling / scale out

Zwiększanie wydajności systemu przez dodawanie kolejnych jednostek (węzłów, instancji) obsługujących obciążenie, zamiast wzmacniania pojedynczej maszyny.

Chmura i DevOps
skanowanie indeksowe

Pobieranie krotek przez przejście struktury indeksu zamiast odczytu całej relacji, zwykle wydajne przy wysokiej selektywności warunku.

Dane i bazy danych
skanowanie podatności

Automatyczne badanie systemu pod kątem znanych słabości w celu identyfikacji i klasyfikacji zagrożeń.

Bezpieczeństwo
skanowanie portów

Technika rozpoznania polegająca na badaniu portów hosta w celu ustalenia otwartych usług i potencjalnych wektorów ataku.

Bezpieczeństwo
skojarzenie

Zbiór krawędzi grafu, z których żadne dwie nie mają wspólnego wierzchołka; skojarzenie maksymalne ma największą liczność.

Teoria informatyki
skrót kryptograficznyhash / digest

Ciąg bitów o stałej długości będący wynikiem działania funkcji skrótu na wiadomości, pełniący rolę jej zwięzłego odcisku.

Bezpieczeństwo
SLAService Level Agreement

Umowa o poziomie usługi (Service Level Agreement) — formalne zobowiązanie dostawcy wobec klienta dotyczące poziomu dostępności lub wydajności, z konsekwencjami za niedotrzymanie.

Chmura i DevOps
SLIService Level Indicator

Wskaźnik poziomu usługi (Service Level Indicator) — mierzalna metryka opisująca rzeczywistą jakość usługi, np. opóźnienie czy odsetek poprawnych żądań.

Chmura i DevOps
SLOService Level Objective

Cel poziomu usługi (Service Level Objective) — docelowa wartość wskaźnika niezawodności, którą system ma osiągnąć w danym okresie.

Chmura i DevOps
smród koducode smell

Powierzchniowy objaw w kodzie sugerujący głębszy problem projektowy, np. zbyt długa metoda czy duplikacja, wskazujący kandydata do refaktoryzacji.

Inżynieria oprogramowania
SOAservice-oriented architecture

Architektura zorientowana na usługi (service-oriented architecture) — styl budujący system z luźno powiązanych, współdzielonych usług biznesowych dostępnych przez zdefiniowane interfejsy.

Inżynieria oprogramowania
SOLIDakronim 5 zasad

Zestaw pięciu zasad projektowania zorientowanego obiektowo (m.in. jednej odpowiedzialności, otwarte-zamknięte) wspierających utrzymywalność i rozszerzalność.

Inżynieria oprogramowania
sortowanie

Uporządkowanie elementów zbioru wedle relacji liniowego porządku zdefiniowanej na kluczach, dające ciąg niemalejący lub nierosnący.

Teoria informatyki
sortowanie pozycyjneradix sort

Algorytm liniowy sortujący klucze cyfra po cyfrze przy użyciu stabilnego sortowania pomocniczego, bez porównań między kluczami.

Teoria informatyki
sortowanie przez kopcowanieheapsort

Algorytm sortowania budujący kopiec binarny i kolejno usuwający korzeń, dający porządek w miejscu w czasie n log n.

Teoria informatyki
sortowanie przez scalaniemerge sort

Algorytm sortowania typu dziel-i-zwyciężaj, rekurencyjnie dzielący ciąg i scalający posortowane połowy; czas n log n.

Teoria informatyki
sortowanie przez zliczaniecounting sort

Algorytm liniowy zliczający wystąpienia kluczy z ograniczonego zakresu całkowitego i rozmieszczający elementy wg sum prefiksowych.

Teoria informatyki
sortowanie stabilne

Własność algorytmu sortowania zachowująca względną kolejność elementów o równych kluczach z wejścia.

Teoria informatyki
sortowanie szybkiequicksort

Algorytm sortowania dzielący ciąg względem elementu osiowego na części mniejsze i większe; średni czas n log n, pesymistyczny n².

Teoria informatyki
sortowanie topologiczne

Liniowe uporządkowanie wierzchołków grafu acyklicznego skierowanego zgodne z kierunkiem wszystkich krawędzi.

Teoria informatyki
sortowanie w miejscuin-place

Własność algorytmu sortującego dane przy stałej, niezależnej od rozmiaru wejścia, dodatkowej pamięci pomocniczej.

Teoria informatyki
sól kryptograficznasalt

Losowa wartość dodawana do hasła przed haszowaniem, czyniąca skróty unikalnymi i udaremniająca ataki z tablicami wstępnie obliczonymi.

Bezpieczeństwo
spadek gradientu

Iteracyjna metoda optymalizacji aktualizująca parametry w kierunku przeciwnym do gradientu funkcji straty, aby zmniejszyć jej wartość.

AI / Machine Learning
spełnialnośćSAT

Własność formuły polegająca na istnieniu wartościowania nadającego jej wartość prawdy.

Teoria informatyki
spoofing

Podszywanie się pod inny podmiot lub adres (np. IP, ARP, e-mail) w celu oszukania systemu lub użytkownika co do źródła komunikacji.

Bezpieczeństwo
spójna składowa

Maksymalny podzbiór wierzchołków grafu wzajemnie osiągalnych przez ścieżki, wraz z łączącymi je krawędziami.

Teoria informatyki
spójnik logiczny

Operator zdaniotwórczy (np. negacja, koniunkcja, implikacja) budujący zdanie złożone z prostszych, którego wartość zależy od wartości składowych.

Teoria informatyki
spójnośćcohesion

Stopień, w jakim elementy pojedynczego modułu są ze sobą funkcjonalnie powiązane i służą jednemu zadaniu; wysoka spójność jest pożądana.

Inżynieria oprogramowania
spójność grafu

Własność grafu polegająca na istnieniu ścieżki między każdą parą wierzchołków; w grafach skierowanych rozróżnia się spójność silną i słabą.

Teoria informatyki
spójność monotoniczna odczytówmonotonic reads

Gwarancja sesyjna: jeśli proces odczytał pewną wartość obiektu, kolejne odczyty nie zwrócą wartości starszej niż już zaobserwowana.

Systemy i architektura
spójność monotoniczna zapisówmonotonic writes

Gwarancja sesyjna: zapisy jednego procesu są stosowane we wszystkich replikach w kolejności, w jakiej proces je wykonał.

Systemy i architektura
spójność ograniczonego rozbieżeniabounded staleness

Model określający dopuszczalną granicę rozbieżności replik — w wymiarze czasu, liczby wersji lub błędu numerycznego — zanim wymuszona zostanie synchronizacja.

Systemy i architektura
spójność ostateczna

Gwarancja, że przy braku nowych zapisów wszystkie repliki danego obiektu w końcu zbiegną do tej samej wartości.

Systemy i architektura
spójność pamięci podręcznychkoherencja cache

Własność systemu wieloprocesorowego gwarantująca, że wszystkie kopie danego bloku w różnych cache odzwierciedlają jego najnowszą wartość.

Systemy i architektura
spójność PRAMFIFO consistency

Model, w którym zapisy jednego procesu są widziane przez pozostałe w kolejności ich wykonania, lecz zapisy różnych procesów mogą być obserwowane w różnym porządku.

Systemy i architektura
spójność procesorowaprocessor consistency

Model, w którym zapisy każdego pojedynczego procesora są widziane przez wszystkie inne w kolejności programu, lecz globalny porządek zapisów różnych procesorów nie jest gwarantowany.

Systemy i architektura
spójność przyczynowa

Model gwarantujący, że operacje powiązane relacją przyczynowo-skutkową są widziane przez wszystkie procesy w tym samym porządku; operacje współbieżne mogą różnić się porządkiem.

Systemy i architektura
spójność sekwencyjna

Model, w którym wynik wykonania jest taki, jakby operacje wszystkich procesów wykonano w pewnym porządku globalnym zgodnym z kolejnością programu każdego procesu.

Systemy i architektura
spójność silna ostatecznaSEC

Wzmocnienie spójności ostatecznej: repliki, które otrzymały ten sam zbiór aktualizacji, mają identyczny stan, bez konieczności rozwiązywania konfliktów.

Systemy i architektura
spójność słaba

Model rozróżniający zwykłe dostępy od operacji synchronizacji; spójność pamięci jest wymuszana tylko w punktach synchronizacji.

Systemy i architektura
spójność zwolnieniowarelease consistency

Model słaby rozróżniający operacje acquire i release; zmiany stają się widoczne dla innych dopiero przy operacji zwolnienia blokady.

Systemy i architektura
sprawdzanie typów

Weryfikacja, że operacje w programie są stosowane do argumentów zgodnych z regułami systemu typów, zwykle w czasie kompilacji.

Teoria informatyki
sprzężeniecoupling

Stopień wzajemnej zależności między modułami; niskie sprzężenie ułatwia zmiany i ponowne użycie, wysokie utrudnia utrzymanie.

Inżynieria oprogramowania
stała

Nazwana lub literałowa wartość ustalona w trakcie kompilacji lub inicjalizacji, której nie wolno zmienić podczas wykonania programu.

Teoria informatyki
stan docelowydesired state

Opisany w konfiguracji pożądany kształt infrastruktury, do którego narzędzie automatycznie sprowadza system rzeczywisty (reconciliation).

Chmura i DevOps
stan globalny

Zbiór lokalnych stanów wszystkich procesów i kanałów w danym punkcie, opisujący chwilowy obraz systemu rozproszonego.

Systemy i architektura
stan procesu

Aktualna faza cyklu życia procesu — np. nowy, gotowy, wykonywany, oczekujący lub zakończony — determinująca jego dostęp do procesora.

Systemy i architektura
statystyka pozycyjnaorder statistic

i-ty co do wielkości element zbioru; szczególne przypadki to minimum, maksimum i mediana.

Teoria informatyki
stemming

Heurystyczne obcinanie końcówek wyrazów do wspólnego rdzenia, bez gwarancji poprawności słownikowej wyniku.

AI / Machine Learning
sterowanie współbieżnościąconcurrency control

Mechanizm koordynujący równoczesne transakcje tak, by ich przeploty pozostawały poprawne, zwykle szeregowalne, mimo dostępu do wspólnych danych.

Dane i bazy danych
stertaplik sterty (heap file)

Organizacja pliku, w której rekordy są przechowywane bez narzuconego porządku, w kolejności wstawiania, a wyszukiwanie wymaga skanu pełnego.

Dane i bazy danych
stopień relacjiarność

Liczba atrybutów w schemacie relacji; określa arność, czyli wymiar krotek tworzących relację.

Dane i bazy danych
stopień Turingastopień nierozstrzygalności

Klasa równoważności zbiorów o tej samej trudności obliczeniowej względem redukowalności Turinga.

Teoria informatyki
stopień wierzchołka

Liczba krawędzi incydentnych z danym wierzchołkiem; w grafie skierowanym rozróżnia się stopień wejściowy i wyjściowy.

Teoria informatyki
stosLIFO → stos

Liniowa struktura o dyscyplinie LIFO: element ostatnio włożony jest pierwszym usuwanym; operacje push i pop działają na jednym końcu.

Teoria informatyki
stos protokołów

Uporządkowany zestaw współpracujących protokołów przypisanych do kolejnych warstw, realizujący pełną komunikację między systemami.

Sieci
stos wywołań

Struktura pamięci typu LIFO przechowująca ramki aktywacji aktywnych wywołań procedur w trakcie wykonania programu.

Teoria informatyki
strategiaStrategy

Wzorzec kapsułkujący rodzinę wymiennych algorytmów za wspólnym interfejsem, umożliwiając ich podmianę niezależnie od klienta.

Inżynieria oprogramowania
strategia epsilon-zachłanna

Metoda eksploracji wybierająca z prawdopodobieństwem epsilon akcję losową, a w pozostałych przypadkach akcję o najwyższej szacowanej wartości.

AI / Machine Learning
strojenie hiperparametrów

Proces poszukiwania wartości hiperparametrów minimalizujących błąd walidacyjny, np. przez przeszukiwanie siatki lub losowe.

AI / Machine Learning
strojenie instrukcyjneinstruction tuning

Dostrajanie modelu na zbiorze par instrukcja–odpowiedź, by lepiej wykonywał polecenia sformułowane w języku naturalnym.

AI / Machine Learning
strona danychblok (page/block)

Najmniejsza jednostka odczytu i zapisu między dyskiem a pamięcią operacyjną, grupująca rekordy w blok o stałym rozmiarze.

Dane i bazy danych
strona pamięci

Blok wirtualnej przestrzeni adresowej o stałym rozmiarze, będący jednostką transferu i mapowania między pamięcią logiczną a fizyczną.

Systemy i architektura
stronicowanie

Schemat zarządzania pamięcią dzielący przestrzeń adresową na ramki i strony stałego rozmiaru oraz mapujący strony logiczne na ramki fizyczne przez tablicę stron.

Systemy i architektura
stronicowanie na żądaniedemand paging

Strategia ładowania strony do pamięci dopiero w chwili pierwszego odwołania do niej, zamiast wczytywania całego procesu z góry.

Systemy i architektura
struktura danych liniowa

Struktura, w której elementy tworzą uporządkowany ciąg, gdzie każdy element ma co najwyżej jednego następnika i jednego poprzednika.

Teoria informatyki
strumień kluczakeystream

Pseudolosowa sekwencja generowana z klucza, łączona z tekstem jawnym (zwykle XOR) w szyfrach strumieniowych.

Bezpieczeństwo
suma kontrolna

Pole obliczane z zawartości jednostki danych, pozwalające odbiorcy wykryć przekłamania bitów powstałe podczas transmisji.

Sieci
superklucz

Zbiór atrybutów, którego wartości jednoznacznie identyfikują każdą krotkę relacji, niekoniecznie minimalny.

Dane i bazy danych
superskalarność

Zdolność procesora do pobierania i wykonywania więcej niż jednej instrukcji na takt dzięki wielu równoległym jednostkom wykonawczym.

Systemy i architektura
SVMsupport vector machine, maszyna wektorów nośnych

Maszyna wektorów nośnych — klasyfikator wyznaczający hiperpłaszczyznę maksymalizującą margines między klasami, z możliwością odwzorowania jądrowego.

AI / Machine Learning
sygnał tętnaheartbeat

Okresowy komunikat wysyłany przez węzeł dla potwierdzenia jego żywotności; jego brak sugeruje awarię.

Systemy i architektura
sygnały złotegolden signals

Cztery kluczowe wskaźniki monitorowania usługi: opóźnienie, ruch, błędy i nasycenie, zalecane jako minimalny zestaw sygnałów.

Chmura i DevOps
synchronizacja nieblokującalock-free

Klasa technik koordynacji, w której zawieszenie jednego wątku nie blokuje postępu pozostałych, oparta na atomowych operacjach pamięci.

Systemy i architektura
synchronizacja zapisufsync → synchronizacja zapisu

Operacja wymuszająca opróżnienie zbuforowanych danych i metadanych pliku na trwały nośnik przed zwróceniem sterowania, gwarantująca trwałość.

Systemy i architektura
synchronizacja zegarów

Proces uzgadniania odczytów zegarów fizycznych wielu węzłów tak, by ich różnice mieściły się w zadanej granicy.

Systemy i architektura
system autonomicznyAS = Autonomous System

Zbiór sieci i routerów pod wspólną administracją, prowadzący jednolitą politykę routingu wobec reszty Internetu.

Sieci
system kolegówbuddy system

Algorytm alokacji dzielący pamięć na bloki o rozmiarach będących potęgami dwójki i łączący sąsiadujące wolne bloki (kolegów) przy zwalnianiu.

Systemy i architektura
system plików

Metoda organizacji danych na nośniku w postaci nazwanych plików i katalogów wraz ze strukturami metadanych zarządzającymi alokacją przestrzeni.

Systemy i architektura
system typów

Formalny system reguł przypisujących typy wyrażeniom programu w celu ograniczenia dopuszczalnych operacji i wykluczenia pewnych klas błędów.

Teoria informatyki
sytuacja wyścigurace condition

Błąd współbieżności, w którym wynik zależy od niedeterministycznej kolejności dostępów wielu wątków do współdzielonych danych.

Systemy i architektura
szablonowanie konfiguracji

Generowanie plików konfiguracyjnych z wzorca z miejscami na zmienne, podstawianymi w zależności od środowiska lub kontekstu.

Chmura i DevOps
szacowanie kardynalności

Przewidywanie liczby krotek wynikowych operatora na podstawie statystyk, używane przez optymalizator do oceny kosztu planów.

Dane i bazy danych
szamotaniethrashing

Stan, w którym proces spędza więcej czasu na obsłudze błędów strony niż na wykonaniu, przez nadmierne stronicowanie i zbyt mały zbiór ramek.

Systemy i architektura
szereg czasowy

Ciąg punktów pomiarowych uporządkowanych w czasie, identyfikowany nazwą metryki i zestawem etykiet, przechowywany w bazie szeregów czasowych.

Chmura i DevOps
szeregowalnośćserializability

Kryterium poprawności planu współbieżnego: jego skutek jest równoważny pewnemu szeregowemu wykonaniu tych samych transakcji.

Dane i bazy danych
szeregowanie procesów

Wybór przez system operacyjny, który gotowy proces lub wątek otrzyma procesor i na jak długo, według ustalonej polityki.

Systemy i architektura
szerokość pasmapasmo (bandwidth)

Zakres częstotliwości, jaki medium lub kanał przenosi z akceptowalnym tłumieniem; ogranicza maksymalną szybkość sygnalizacji.

Sieci
szkic Count-MinCount-Min sketch

Probabilistyczna struktura szacująca częstość elementów w strumieniu za pomocą tablicy liczników indeksowanej wieloma funkcjami skrótu; zawyża, nigdy nie zaniża.

Teoria informatyki
szyfr blokowy

Szyfr symetryczny przetwarzający dane w blokach o stałej długości za pomocą permutacji zależnej od klucza.

Bezpieczeństwo
szyfr strumieniowy

Szyfr symetryczny szyfrujący dane bit po bicie lub bajt po bajcie przez sumowanie z pseudolosowym strumieniem klucza.

Bezpieczeństwo
szyfr symetryczny

Algorytm szyfrujący, w którym ten sam tajny klucz służy do szyfrowania i deszyfrowania danych.

Bezpieczeństwo
szyfrowanie asymetryczne

Operacja przekształcania jawnej wiadomości w szyfrogram przy użyciu klucza publicznego odbiorcy, odwracalna tylko jego kluczem prywatnym.

Bezpieczeństwo
szyfrowanie uwierzytelnioneAEAD

Tryb łączący poufność z gwarancją integralności i autentyczności danych, zwracający szyfrogram wraz ze znacznikiem uwierzytelniającym.

Bezpieczeństwo
ścieżka

Ciąg wierzchołków połączonych krawędziami, w którym żaden wierzchołek nie powtarza się; łączy wierzchołek początkowy z końcowym.

Teoria informatyki
ścieżka dostępu

Sposób fizycznego pobrania krotek relacji, np. skanowanie pełne tabeli lub wykorzystanie indeksu do wyszukania wartości.

Dane i bazy danych
ścisła serializowalnośćstrict serializability

Połączenie serializowalności i linearyzowalności: porządek szeregowy transakcji respektuje ich kolejność w czasie rzeczywistym.

Systemy i architektura
ślad rozproszony

Reprezentacja przebiegu pojedynczego żądania przez wiele usług, złożona z powiązanych przedziałów ukazujących ścieżkę i czasy wykonania.

Chmura i DevOps
średnia precyzjaAP / mAP (mean average precision)

Pole pod krzywą precyzja-czułość uśredniające precyzję przy kolejnych poziomach czułości; standardowa miara w wyszukiwaniu i detekcji.

AI / Machine Learning
środowisko uruchomieniowe kontenerówcontainer runtime

Oprogramowanie odpowiedzialne za uruchamianie i zarządzanie cyklem życia kontenerów na hoście, zgodnie ze specyfikacją wykonania.

Chmura i DevOps
świeżość odczytustaleness

Stopień, w jakim odczytana wartość odzwierciedla najnowszy zapisany stan; ograniczana w modelach z opóźnieniem określonym czasowo lub liczbą wersji.

Systemy i architektura
T60
tabela faktów

Centralna tabela modelu wymiarowego przechowująca mierzalne miary procesu biznesowego oraz klucze obce do wymiarów.

Dane i bazy danych
tabela wymiaru

Tabela opisująca kontekst miar (kto, co, gdzie, kiedy) za pomocą atrybutów służących filtrowaniu i grupowaniu danych analitycznych.

Dane i bazy danych
tablica

Struktura przechowująca elementy tego samego typu w ciągłym obszarze pamięci, z dostępem do dowolnego elementu w czasie stałym po indeksie.

Teoria informatyki
tablica asocjacyjnamapa → tablica asocjacyjna

Struktura odwzorowująca klucze na wartości, umożliwiająca wyszukiwanie wartości po kluczu.

Teoria informatyki
tablica dynamiczna

Tablica o zmiennej pojemności, automatycznie powiększana (zwykle przez podwajanie) przy braku miejsca, dająca zamortyzowany stały koszt dopisania na końcu.

Teoria informatyki
tablica routingu

Struktura danych w routerze odwzorowująca prefiksy docelowe na następne przeskoki i interfejsy wyjściowe.

Sieci
tablica stron

Struktura danych utrzymywana przez system operacyjny, odwzorowująca numery stron wirtualnych na numery ramek fizycznych oraz bity stanu i ochrony.

Systemy i architektura
tablica symboli

Struktura danych kompilatora przechowująca informacje o identyfikatorach programu (typ, zasięg, lokalizacja) i wspierająca ich wyszukiwanie.

Teoria informatyki
tablica z haszowaniem

Struktura danych przechowująca pary klucz-wartość, w której pozycję elementu wyznacza funkcja skrótu, dająca średnio stały czas dostępu.

Teoria informatyki
tajemnica w przódPFS

Własność protokołu, w której kompromitacja długoterminowego klucza prywatnego nie pozwala odszyfrować wcześniej przechwyconych sesji, bo klucze sesyjne są efemeryczne.

Bezpieczeństwo
tautologia

Formuła rachunku zdań prawdziwa przy każdym wartościowaniu zmiennych zdaniowych.

Teoria informatyki
telemetria

Zbiór danych pomiarowych emitowanych przez system (metryki, logi, ślady) i przesyłanych do systemu analizy w celu monitorowania zachowania.

Chmura i DevOps
temperatura próbkowaniatemperature

Parametr skalujący rozkład prawdopodobieństwa kolejnego tokena, regulujący losowość i różnorodność generowanego tekstu.

AI / Machine Learning
tempo uczenialearning rate

Hiperparametr skalujący wielkość kroku aktualizacji parametrów w metodach gradientowych; zbyt duże powoduje rozbieżność, zbyt małe spowalnia zbieżność.

AI / Machine Learning
tempo wypalaniaburn rate

Stosunek bieżącego zużycia budżetu błędu do tempa, które wyczerpałoby go równomiernie w całym okresie; podstawa alertów wielookienkowych.

Chmura i DevOps
test penetracyjnypentest

Autoryzowana, kontrolowana próba przełamania zabezpieczeń systemu w celu oceny jego odporności na ataki.

Bezpieczeństwo
teza Churcha-Turinga

Twierdzenie głoszące, że każda funkcja efektywnie obliczalna jest obliczalna przez maszynę Turinga.

Teoria informatyki
TF-IDF

Miara wagi terminu łącząca częstość jego występowania w dokumencie z odwrotną częstością w całym korpusie (term frequency-inverse document frequency).

AI / Machine Learning
TLBtranslation lookaside buffer

Bufor translacji adresów (translation lookaside buffer) — sprzętowa pamięć podręczna przechowująca ostatnie odwzorowania stron na ramki, przyspieszająca translację adresów.

Systemy i architektura
tłumaczenie maszynoweMT

Automatyczne przekładanie tekstu lub mowy z jednego języka naturalnego na inny za pomocą metod obliczeniowych.

AI / Machine Learning
tłumienieattenuation

Spadek mocy sygnału wraz z odległością przebytą w medium transmisyjnym, ograniczający maksymalny zasięg łącza fizycznego.

Sieci
token

Podstawowa jednostka przetwarzania tekstu przez model — fragment słowa, słowo lub znak, na które dzielony jest tekst wejściowy.

AI / Machine Learning
token dostępu

Poświadczenie wydane przez serwer autoryzacji, które klient przedstawia, by uzyskać dostęp do chronionego zasobu w imieniu użytkownika.

Bezpieczeństwo
tokenizacja

Podział tekstu na tokeny stanowiące wejście modelu, często metodami podsłownymi jak kodowanie par bajtów.

AI / Machine Learning
tokenizacja podsłownaBPE

Podział słów na częstsze podjednostki, łączący zalety reprezentacji znakowej i wyrazowej oraz ograniczający problem słów spoza słownika.

AI / Machine Learning
tolerancja błędów

Zdolność systemu do dalszego poprawnego działania mimo awarii części jego komponentów.

Systemy i architektura
trafienie do cachetrafienie

Sytuacja, w której żądane dane znajdują się w pamięci podręcznej i mogą być pobrane bez sięgania do niższego poziomu hierarchii.

Systemy i architektura
transakcja

Logiczna jednostka pracy złożona z operacji na danych, wykonywana atomowo: w całości zatwierdzona albo w całości wycofana.

Dane i bazy danych
transformer

Architektura sekwencyjna oparta wyłącznie na mechanizmie uwagi, bez rekurencji, umożliwiająca równoległe przetwarzanie tokenów.

AI / Machine Learning
trasa domyślna

Wpis tablicy routingu o najszerszym prefiksie, stosowany gdy żaden bardziej szczegółowy wpis nie pasuje do adresu docelowego.

Sieci
trening wstępnypre-training

Etap uczenia modelu na dużym, ogólnym korpusie w trybie samonadzorowanym, poprzedzający dostrajanie do zadań szczegółowych.

AI / Machine Learning
trójka Hoare'a

Asercja postaci {P}C{Q} stwierdzająca, że jeśli warunek wstępny P zachodzi przed wykonaniem programu C, to po nim zachodzi warunek końcowy Q.

Teoria informatyki
trójka RDFRDF triple

Elementarna jednostka modelu RDF w postaci podmiot-orzeczenie-przedmiot, wyrażająca pojedyncze stwierdzenie o zasobie.

Dane i bazy danych
trwałośćdurability

Własność, w której skutki zatwierdzonej transakcji przetrwają kolejne awarie systemu i pozostają zapisane na stałe.

Dane i bazy danych
tryb CBCCipher Block Chaining

Tryb pracy, w którym każdy blok jawny jest XOR-owany z poprzednim szyfrogramem przed zaszyfrowaniem, łańcuchując bloki.

Bezpieczeństwo
tryb CTRCounter Mode

Tryb pracy zamieniający szyfr blokowy w strumieniowy przez szyfrowanie kolejnych wartości licznika i XOR z tekstem jawnym.

Bezpieczeństwo
tryb ECBElectronic Codebook

Tryb pracy szyfrujący każdy blok niezależnie tym samym kluczem; identyczne bloki jawne dają identyczne szyfrogramy.

Bezpieczeństwo
tryb pracy szyfru

Schemat określający sposób wielokrotnego stosowania szyfru blokowego do wiadomości dłuższej niż jeden blok.

Bezpieczeństwo
trzecia postać normalna3NF

Postać normalna spełniona, gdy relacja jest w 2NF i żaden atrybut niekluczowy nie zależy przechodnio od klucza głównego.

Dane i bazy danych
tunelowanie

Hermetyzacja pakietów jednego protokołu wewnątrz ładunku innego w celu przesłania ich przez sieć pośredniczącą, często z dodaniem szyfrowania.

Sieci
twierdzenie CAPCAP

Stwierdza, że system rozproszony nie może jednocześnie gwarantować spójności, dostępności i odporności na podział sieci — w razie podziału trzeba wybrać między spójnością a dostępnością.

Systemy i architektura
twierdzenie Cooka-Levina

Wynik stwierdzający, że problem spełnialności formuł boolowskich (SAT) jest NP-zupełny, ustanawiający pierwszy problem NP-zupełny.

Teoria informatyki
twierdzenie FLPFLP — Fischer-Lynch-Paterson

Wynik dowodzący, że w asynchronicznym systemie rozproszonym żaden deterministyczny protokół nie gwarantuje konsensusu przy choćby jednej awarii zatrzymania.

Systemy i architektura
twierdzenie o hierarchii czasowejtime hierarchy theorem

Wynik mówiący, że przy większym ograniczeniu czasu maszyny rozstrzygają ściśle więcej problemów; gwarantuje istnienie problemów trudniejszych czasowo.

Teoria informatyki
twierdzenie o kodowaniu kanałutwierdzenie Shannona

Wynik mówiący, że transmisja z dowolnie małym prawdopodobieństwem błędu jest możliwa wtedy i tylko wtedy, gdy szybkość nie przekracza przepustowości kanału.

Teoria informatyki
twierdzenie o kodowaniu źródła

Wynik mówiący, że dolnym granicznym oczekiwanym kosztem bezstratnego kodowania źródła jest jego entropia.

Teoria informatyki
twierdzenie o rekurencji uniwersalnejmaster theorem

Schemat dający asymptotyczne rozwiązanie rekurencji postaci T(n)=aT(n/b)+f(n) typowej dla algorytmów dziel i zwyciężaj. Tzw. master theorem.

Teoria informatyki
twierdzenie o rekursji

Twierdzenie zapewniające, że maszyna Turinga może uzyskać własny opis i użyć go w obliczeniach.

Teoria informatyki
twierdzenie o zupełności

Wynik stwierdzający, że każda formuła prawdziwa we wszystkich modelach teorii jest w niej dowodliwa.

Teoria informatyki
twierdzenie Rice'a

Twierdzenie głoszące, że każda nietrywialna własność semantyczna języków rozpoznawanych przez maszyny Turinga jest nierozstrzygalna.

Teoria informatyki
typ

Zbiór wartości wraz z dopuszczalnymi operacjami, przypisywany wyrażeniom jako klasyfikacja syntaktyczna ich znaczenia.

Teoria informatyki
typ algebraicznyADT

Typ złożony konstruowany z innych typów za pomocą sumy (wariantów) i produktu (krotek), zwykle z dopasowaniem wzorca.

Teoria informatyki
typ egzystencjalny

Typ kwantyfikowany egzystencjalnie, ukrywający konkretną reprezentację wewnętrzną i służący jako podstawa abstrakcji danych.

Teoria informatyki
typ funkcyjny

Typ opisujący odwzorowanie z typu dziedziny w typ przeciwdziedziny, przypisywany funkcjom i wyrażeniom funkcyjnym.

Teoria informatyki
typ iloczynu

Typ złożony reprezentujący jednoczesne zestawienie wartości kilku typów składowych, jak krotka lub rekord.

Teoria informatyki
typ sumytyp wariantowy

Typ złożony reprezentujący wartość będącą jednym z kilku rozłącznych wariantów, z których każdy może nieść własne dane.

Teoria informatyki
typ uniwersalny

Typ kwantyfikowany uniwersalnie po zmiennej typowej, opisujący wartości działające jednolicie dla każdego podstawienia tej zmiennej.

Teoria informatyki
typ zależny

Typ, którego definicja zależy od wartości, co pozwala wyrażać precyzyjne specyfikacje i dowody w systemie typów.

Teoria informatyki
typowanie dynamiczne

Własność języka, w której typy wartości są sprawdzane w trakcie wykonania, a nie statycznie podczas kompilacji.

Teoria informatyki
typowanie statyczne

Własność języka, w której typy wyrażeń są ustalane i sprawdzane w czasie kompilacji, przed wykonaniem programu.

Teoria informatyki
U25
uczenie kontekstowein-context learning

Zdolność modelu do wykonania zadania na podstawie kilku przykładów podanych w podpowiedzi, bez aktualizacji wag.

AI / Machine Learning
uczenie nadzorowane

Paradygmat uczenia, w którym model dopasowuje się do danych z parami wejście–etykieta, ucząc się odwzorowania z przykładów oznaczonych docelową wartością.

AI / Machine Learning
uczenie nienadzorowane

Paradygmat, w którym model odkrywa strukturę w danych bez etykiet docelowych, np. grupując przykłady lub estymując rozkład.

AI / Machine Learning
uczenie poza polityką

Tryb uczenia, w którym agent ocenia lub ulepsza politykę docelową na podstawie danych zebranych przez inną politykę zachowania.

AI / Machine Learning
uczenie półnadzorowane

Uczenie wykorzystujące jednocześnie niewielki zbiór danych oznaczonych i duży zbiór nieoznaczonych do poprawy modelu.

AI / Machine Learning
uczenie rozmaitości

Nieliniowa redukcja wymiarowości odtwarzająca niskowymiarową strukturę geometryczną danych z zachowaniem lokalnych odległości.

AI / Machine Learning
uczenie różnic czasowychTD

Klasa metod aktualizujących oszacowania wartości na podstawie różnicy między kolejnymi predykcjami, bez czekania na końcowy zwrot epizodu.

AI / Machine Learning
uczenie ze wzmocnieniemRL

Paradygmat, w którym agent uczy się polityki działania przez interakcję ze środowiskiem, maksymalizując skumulowaną nagrodę.

AI / Machine Learning
udostępnianie zasobówang. provisioning

Automatyczne tworzenie i konfigurowanie zasobów obliczeniowych, sieciowych i magazynowych przygotowujące je do użycia przez aplikację.

Chmura i DevOps
ujednoznacznianie sensu słówWSD

Określanie właściwego znaczenia wieloznacznego słowa w danym kontekście spośród jego możliwych sensów.

AI / Machine Learning
ukrywanie informacjiinformation hiding

Projektowanie modułu tak, by decyzje projektowe podatne na zmianę były niewidoczne dla pozostałych modułów.

Inżynieria oprogramowania
unifikacja

Wyznaczanie podstawienia zmiennych czyniącego dwa wyrażenia (termy lub typy) syntaktycznie identycznymi, kluczowe dla inferencji typów.

Teoria informatyki
uniwersalna maszyna Turinga

Maszyna Turinga symulująca działanie dowolnej innej maszyny zakodowanej na jej wejściu wraz z danymi.

Teoria informatyki
URIUniform Resource Identifier

Ujednolicony ciąg znaków jednoznacznie identyfikujący zasób abstrakcyjny lub fizyczny w sieci, niezależnie od metody dostępu.

Sieci
urząd certyfikacjiCA

Zaufana strona trzecia, która wydaje i podpisuje certyfikaty klucza publicznego, gwarantując powiązanie klucza z tożsamością podmiotu.

Bezpieczeństwo
urząd rejestracjiRA

Podmiot PKI weryfikujący tożsamość wnioskodawców i zatwierdzający żądania certyfikatów przed ich wystawieniem przez urząd certyfikacji.

Bezpieczeństwo
usługa bezpołączeniowa

Tryb transportu przesyłający niezależne jednostki danych bez ustanawiania połączenia i bez gwarancji dostarczenia czy kolejności.

Sieci
usługa połączeniowa

Tryb transportu wymagający ustanowienia połączenia przed transmisją, zapewniający uporządkowany, niezawodny strumień danych.

Sieci
usługa sieciowaweb service

Funkcja udostępniana w sieci przez standaryzowane interfejsy i protokoły, wywoływana przez inne aplikacje niezależnie od platformy.

Sieci
usterkafault

Domniemana lub stwierdzona przyczyna błędu, np. wadliwy bit, błąd kodu czy uszkodzenie sprzętu; może być utajona lub aktywna.

Systemy i architektura
uwaga wielogłowicowamulti-head attention

Mechanizm wykonujący wiele równoległych operacji uwagi w różnych podprzestrzeniach reprezentacji i łączący ich wyniki.

AI / Machine Learning
uwierzytelnianie wieloskładnikoweMFA

Weryfikacja tożsamości wymagająca co najmniej dwóch niezależnych składników z różnych kategorii: wiedzy, posiadania i cechy biometrycznej.

Bezpieczeństwo
uzgadnianie klucza

Protokół, w którym dwie strony wspólnie ustalają tajny klucz sesyjny tak, że żadna pojedyncza strona nie narzuca go w pełni, a podsłuchujący go nie pozna.

Bezpieczeństwo
uzgadnianie trójfazowe

Procedura ustanawiania połączenia przez wymianę trzech segmentów synchronizujących numery sekwencyjne obu stron.

Sieci
użycie po zwolnieniuUAF

Odwołanie do obszaru pamięci po jego zwolnieniu; ponowna alokacja tej pamięci przez atakującego pozwala na manipulację danymi i przejęcie sterowania.

Bezpieczeństwo
W76
walidacja krzyżowa

Technika oceny modelu polegająca na wielokrotnym podziale danych na części uczące i walidacyjne i uśrednianiu wyników.

AI / Machine Learning
walidacja ścieżki certyfikacji

Sprawdzenie poprawności łańcucha certyfikatów: zgodności podpisów, ważności, statusu unieważnienia i ograniczeń aż do kotwicy zaufania.

Bezpieczeństwo
wariancja

Wrażliwość predykcji modelu na zmiany w zbiorze treningowym; składowa błędu wynikająca z fluktuacji estymatora między próbkami.

AI / Machine Learning
warstwa gęstawarstwa w pełni połączona; fully connected

Warstwa, w której każdy neuron jest połączony z wszystkimi wyjściami warstwy poprzedniej; realizuje przekształcenie afiniczne z aktywacją.

AI / Machine Learning
warstwa obrazu

Niezmienny zbiór zmian systemu plików nakładany na poprzednie warstwy; obrazy kontenerów składają się ze stosu takich warstw współdzielonych między obrazami.

Chmura i DevOps
warstwa protokołów

Poziom abstrakcji w architekturze sieci grupujący funkcje o pokrewnym zadaniu, oferujący zdefiniowany zestaw usług warstwie sąsiedniej.

Sieci
warstwa sieci

Warstwa modelu OSI/TCP-IP odpowiedzialna za logiczne adresowanie hostów i dostarczanie pakietów między sieciami przez routing.

Sieci
warstwa splotowa

Warstwa stosująca operację splotu z uczonymi filtrami przesuwanymi po wejściu, wykrywająca lokalne wzorce niezależnie od położenia.

AI / Machine Learning
warstwa transportowa

Warstwa modelu odniesienia zapewniająca komunikację koniec-koniec między procesami na hostach, niezależną od fizycznej topologii sieci.

Sieci
warstwa ukryta

Warstwa neuronów między wejściem a wyjściem sieci, której aktywacje nie są bezpośrednio obserwowane i stanowią pośrednią reprezentację danych.

AI / Machine Learning
warstwa VFSVFS → wirtualny system plików

Abstrakcyjna warstwa jądra udostępniająca jednolity interfejs operacji na plikach niezależny od konkretnego systemu plików pod spodem.

Systemy i architektura
wartość NULLwartość pusta

Specjalny znacznik reprezentujący brak lub nieznaną wartość atrybutu w krotce; nie jest równy żadnej wartości ani innemu NULL.

Dane i bazy danych
wartowniksentinel → wartownik

Fikcyjny węzeł graniczny upraszczający operacje na strukturze powiązanej przez wyeliminowanie przypadków brzegowych, np. pustej listy.

Teoria informatyki
warunek wyścigu

Błąd współbieżności, gdy wynik działania zależy od nieprzewidywalnej kolejności dostępu wielu wątków do współdzielonych danych.

Systemy i architektura
wątek

Najmniejsza jednostka wykonania szeregowana przez system; posiada własny licznik rozkazów i stos, lecz dzieli przestrzeń adresową z innymi wątkami procesu.

Systemy i architektura
wątek jądra

Wątek znany i szeregowany bezpośrednio przez jądro systemu, w odróżnieniu od wątku obsługiwanego wyłącznie w przestrzeni użytkownika.

Systemy i architektura
wczesne zatrzymanieearly stopping

Technika regularyzacji przerywająca trening, gdy błąd na zbiorze walidacyjnym przestaje maleć, by zapobiec przeuczeniu.

AI / Machine Learning
wdrożenie kanarkoweang. canary release

Strategia wydania kierująca nową wersję najpierw do małego podzbioru ruchu lub użytkowników w celu oceny ryzyka przed pełnym udostępnieniem.

Chmura i DevOps
wdrożenie niebiesko-zieloneang. blue-green deployment

Strategia utrzymywania dwóch równoważnych środowisk produkcyjnych i przełączania ruchu między nimi w celu bezprzerwowego wydania i szybkiego wycofania.

Chmura i DevOps
wejście-wyjście bezpośredniedirect I/O → wejście-wyjście bezpośrednie

Tryb operacji dyskowych pomijający bufor podręczny strony, przenoszący dane bezpośrednio między przestrzenią użytkownika a nośnikiem.

Systemy i architektura
wektor cech

Uporządkowana lista wartości cech reprezentująca pojedynczą obserwację jako punkt w przestrzeni cech.

AI / Machine Learning
wektor inicjującyIV

Losowa lub niepowtarzalna wartość początkowa zapewniająca różne szyfrogramy dla tej samej wiadomości w danym trybie pracy.

Bezpieczeństwo
weryfikacja podpisu

Sprawdzenie kluczem publicznym, czy dołączony znacznik kryptograficzny odpowiada danym i powstał przy użyciu odpowiedniego klucza prywatnego.

Bezpieczeństwo
węzeł

Podstawowy element struktury powiazanej, przechowujacy dane oraz wskaznik (lub wskazniki) do innych elementow tej struktury.

Teoria informatyki
wielodostępnośćmulti-tenancy

Architektura, w której jedna instancja oprogramowania obsługuje wielu odbiorców (najemców) przy logicznej izolacji ich danych i konfiguracji.

Chmura i DevOps
wielowątkowość sprzętowahardware multithreading

Zdolność rdzenia do utrzymywania stanu wielu wątków i przeplatania ich wykonania, by ukryć opóźnienia i lepiej wykorzystać jednostki.

Systemy i architektura
wielowersyjnośćMVCC, multiversion concurrency control

Metoda sterowania współbieżnością przechowująca wiele wersji danych, tak by odczyty operowały na spójnej migawce bez blokowania zapisów.

Dane i bazy danych
wierszowa organizacjaprzechowywanie wierszowe (row store)

Sposób fizycznego składowania, w którym wszystkie pola jednego rekordu zapisuje się razem, sprzyjając operacjom na pojedynczych wierszach.

Dane i bazy danych
wierzchołekwęzeł

Podstawowy element grafu reprezentujący obiekt; krawędzie łączą pary wierzchołków.

Teoria informatyki
wirujący zamekspinlock → wirujący zamek

Blokada, na której zadanie czeka przez aktywne odpytywanie w pętli, stosowana gdy oczekiwanie jest krótkie.

Systemy i architektura
wiszący wskaźnikdangling pointer

Wskaźnik odwołujący się do obszaru pamięci, który został już zwolniony lub przestał istnieć; jego użycie prowadzi do zachowania niezdefiniowanego.

Teoria informatyki
własność

Reguła wiążąca każdy zasób z dokładnie jednym właścicielem odpowiedzialnym za jego zwolnienie, gwarantująca brak podwójnego zwolnienia i wycieków.

Teoria informatyki
własność kopca

Niezmiennik porządkujący: klucz każdego węzła jest nie mniejszy (kopiec max) lub nie większy (kopiec min) od kluczy jego dzieci.

Teoria informatyki
wnioskowanie typówinferencja typów

Automatyczne wyprowadzanie typów wyrażeń bez jawnych adnotacji, na podstawie ich użycia i ograniczeń wynikających z reguł typowania.

Teoria informatyki
wolny start

Faza kontroli przeciążenia, w której okno rośnie wykładniczo od małej wartości aż do osiągnięcia progu lub wykrycia straty.

Sieci
wołanie przez nazwęcall-by-name

Sposób przekazywania argumentów, w którym argument przekazywany jest niewyliczony i obliczany dopiero przy każdym użyciu w ciele funkcji.

Teoria informatyki
wołanie przez potrzebęcall-by-need

Sposób przekazywania argumentów łączący wołanie przez nazwę z zapamiętywaniem: argument liczony co najwyżej raz, przy pierwszym użyciu.

Teoria informatyki
wołanie przez wartośćcall-by-value

Sposób przekazywania argumentów, w którym najpierw oblicza się argument, a jego wartość przekazuje do funkcji.

Teoria informatyki
worek słówbag of words

Reprezentacja tekstu jako zbioru częstości występowania słów z pominięciem ich kolejności i struktury składniowej.

AI / Machine Learning
wskaźnik

Wartość przechowująca adres innego obiektu w pamięci, używana do łączenia węzłów struktur powiązanych.

Teoria informatyki
współbieżność

Własność systemu polegająca na tym, że wiele obliczeń postępuje w nakładających się okresach czasu, z możliwą interakcją między nimi.

Systemy i architektura
współbieżność zdarzeń

Własność pary zdarzeń, których nie łączy żadna relacja przyczynowa w żadnym kierunku, więc ich względna kolejność jest nieokreślona.

Systemy i architektura
współczynnik dwumianowy

Liczba sposobów wyboru k-elementowego podzbioru ze zbioru n-elementowego, oznaczana C(n,k); podstawowa wielkość kombinatoryki przeliczeniowej.

Teoria informatyki
współczynnik dyskontowania

Parametr z przedziału [0,1] ważący przyszłe nagrody względem bieżących, kontrolujący horyzont planowania agenta.

AI / Machine Learning
współczynnik Giniegoindeks Giniego

Miara nieczystości węzła w drzewie decyzyjnym; prawdopodobieństwo błędnej klasyfikacji losowego elementu przy losowym przypisaniu klasy.

AI / Machine Learning
współczynnik selektywnościselektywność

Ułamek krotek relacji spełniających warunek, używany do oszacowania rozmiaru wyniku operacji selekcji lub złączenia.

Dane i bazy danych
współczynnik trafieńhit rate

Stosunek liczby odwołań obsłużonych przez dany poziom pamięci do całkowitej liczby odwołań; miara skuteczności pamięci podręcznej.

Systemy i architektura
wstrzykiwanie zależnościDI → wstrzykiwanie zależności

Technika dostarczania komponentowi jego zależności z zewnątrz zamiast tworzenia ich wewnątrz, co odwraca kontrolę i ułatwia testowanie.

Inżynieria oprogramowania
wstrzyknięcie polecenia

Wykonanie dowolnych poleceń systemu operacyjnego przez aplikację, która przekazuje niewalidowane dane wejściowe do interpretera powłoki.

Bezpieczeństwo
wstrzyknięcie SQLSQLi

Atak polegający na wprowadzeniu złośliwego fragmentu zapytania do bazy danych przez niewalidowane dane wejściowe, zmieniający logikę zapytania.

Bezpieczeństwo
wybór lideraleader election

Procedura wyłaniania spośród węzłów jednego koordynatora, tak by wszystkie poprawne procesy zgodziły się co do jego tożsamości.

Systemy i architektura
wycofanierollback, abort

Operacja przerywająca transakcję i cofająca wszystkie jej zmiany, przywracająca stan bazy sprzed jej rozpoczęcia.

Dane i bazy danych
wycofanie zmianyang. rollback

Kontrolowane przywrócenie systemu do poprzedniej znanej dobrej wersji po wykryciu wadliwego wdrożenia.

Chmura i DevOps
wyjątek

Zdarzenie sygnalizujące błąd lub sytuację wyjątkową, przerywające normalny przepływ i przekazujące sterowanie do obsługującego go kodu.

Teoria informatyki
wykonanie poza kolejnościąout-of-order execution

Realizacja instrukcji w kolejności wyznaczonej przez gotowość ich argumentów, a nie przez kolejność programową, w celu lepszego wykorzystania jednostek.

Systemy i architektura
wykonanie spekulatywne

Wykonywanie instrukcji przed potwierdzeniem, że są potrzebne, na podstawie przewidywań; wyniki zatwierdza się lub odrzuca po rozstrzygnięciu warunku.

Systemy i architektura
wykrywanie anomalii

Identyfikacja obserwacji istotnie odbiegających od wzorca większości danych, bez wcześniejszego oznaczenia anomalii.

AI / Machine Learning
wyłącznik bezpieczeństwacircuit breaker

Wzorzec, który po wykryciu serii błędów zależnej usługi czasowo przerywa do niej wywołania, zapobiegając kaskadowej awarii i pozwalając na regenerację.

Chmura i DevOps
wymianaswapping

Przenoszenie całych procesów lub stron między pamięcią operacyjną a obszarem wymiany na dysku w celu zwolnienia pamięci fizycznej.

Systemy i architektura
wymiana klucza Diffiego-HellmanaDH

Metoda uzgodnienia wspólnego sekretu przez niezabezpieczony kanał oparta na trudności problemu logarytmu dyskretnego, bez wcześniejszego współdzielenia tajemnicy.

Bezpieczeństwo
wymiar VCwymiar Vapnika-Czerwonenkisa

Miara pojemności klasy hipotez równa największej liczbie punktów, którą klasa potrafi rozbić we wszystkich możliwych etykietowaniach.

AI / Machine Learning
wymiar wolnozmiennySCD

Tabela wymiaru, której atrybuty zmieniają się rzadko w czasie i wymaga zastosowania technik śledzenia historii zmian (SCD).

Dane i bazy danych
wyrażenie

Konstrukcja składniowa, która po obliczeniu daje wartość, złożona z operandów i operatorów lub wywołań.

Teoria informatyki
wyroczniamaszyna z wyrocznią

Hipotetyczne urządzenie rozstrzygające pewien problem w jednym kroku, dołączone do maszyny w celu badania względnej obliczalności.

Teoria informatyki
wyrównaniealignment

Dostosowanie zachowań modelu do intencji, wartości i preferencji ludzi, by działał pomocnie i bezpiecznie.

AI / Machine Learning
wysoka dostępnośćHA / high availability

Właściwość systemu zaprojektowanego tak, by utrzymywać ciągłość działania na uzgodnionym poziomie przez wysoki odsetek czasu, minimalizując przestoje.

Chmura i DevOps
wysokość drzewa

Długość najdłuższej ścieżki od korzenia do liścia, mierzona liczbą krawędzi; determinuje koszt operacji.

Teoria informatyki
wyszukiwanie

Lokalizacja elementu o zadanym kluczu w strukturze danych lub stwierdzenie jego nieobecności.

Teoria informatyki
wyszukiwanie binarne

Metoda wyszukiwania w uporządkowanym ciągu, połowiąca przedział poszukiwań przy każdym porównaniu; działa w czasie logarytmicznym.

Teoria informatyki
wywłaszczanie

Odebranie procesorowi wykonywanemu procesowi przez planistę przed zakończeniem jego działania, by przydzielić procesor innemu zadaniu.

Systemy i architektura
wyzwalacz potokuang. trigger

Zdarzenie lub warunek (np. zatwierdzenie kodu, harmonogram) inicjujące automatyczne uruchomienie przebiegu potoku.

Chmura i DevOps
wzajemne wykluczaniemutual exclusion

Mechanizm koordynacji gwarantujący, że w danej chwili najwyżej jeden proces przebywa w sekcji krytycznej i korzysta ze współdzielonego zasobu.

Systemy i architektura
wzorzec behawioralny

Kategoria wzorców dotyczących algorytmów i podziału odpowiedzialności oraz wzorców komunikacji między obiektami.

Inżynieria oprogramowania
wzorzec konstrukcyjny

Kategoria wzorców abstrahujących proces tworzenia obiektów, oddzielająca sposób budowy instancji od jej reprezentacji i użycia.

Inżynieria oprogramowania
wzorzec projektowy

Sprawdzone, wielokrotnie stosowalne rozwiązanie powtarzającego się problemu projektowego w danym kontekście, opisane jako schemat ról i współpracy obiektów.

Inżynieria oprogramowania
wzorzec strukturalny

Kategoria wzorców opisujących sposób komponowania klas i obiektów w większe struktury przy zachowaniu elastyczności i wydajności.

Inżynieria oprogramowania
Z58
zachowanie typuredukcja podmiotu

Własność relacji ewaluacji: jeśli wyrażenie ma dany typ i wykonuje krok obliczenia, wynik zachowuje ten sam typ.

Teoria informatyki
zachowanie zależności

Własność dekompozycji schematu, przy której zbiór zależności funkcyjnych można odtworzyć z zależności obowiązujących w poszczególnych rzutach.

Dane i bazy danych
zagłodzenie

Sytuacja, w której proces gotowy do działania jest nieskończenie odraczany w dostępie do zasobu lub procesora przez politykę szeregowania.

Systemy i architektura
zakleszczenie

Sytuacja, w której zbiór procesów jest trwale zablokowany, bo każdy czeka na zasób utrzymywany przez inny proces z tego zbioru.

Systemy i architektura
zakres dynamiczny

Reguła wiązania nazw, w której widoczność identyfikatora zależy od ciągu wywołań w czasie wykonania, a nie od struktury tekstu.

Teoria informatyki
zakres leksykalnyzasięg statyczny

Reguła wiązania nazw, w której widoczność identyfikatora wyznacza struktura tekstu programu, a nie przebieg wykonania.

Teoria informatyki
zależność funkcyjnaFD

Ograniczenie między dwoma zbiorami atrybutów relacji: wartość zbioru wyznaczającego jednoznacznie określa wartość zbioru zależnego.

Dane i bazy danych
zależność wielowartościowaMVD

Ograniczenie zachodzące, gdy obecność pewnych krotek wymusza obecność innych niezależnie od trzeciego atrybutu; podstawa czwartej postaci normalnej.

Dane i bazy danych
zależność złączeniowaJD

Ograniczenie, w którym relacja jest bezstratnie odtwarzalna ze złączenia swoich rzutów; stanowi podstawę piątej postaci normalnej.

Dane i bazy danych
zanikający gradientvanishing gradient

Problem, w którym gradienty maleją wykładniczo w głębokich warstwach, uniemożliwiając skuteczną aktualizację wczesnych parametrów sieci.

AI / Machine Learning
zapora sieciowafirewall

Mechanizm kontrolujący ruch między segmentami sieci na podstawie reguł, przepuszczający lub blokujący pakiety zgodnie z polityką bezpieczeństwa.

Sieci
zarządzanie konfiguracjąconfiguration management

Systematyczne ustanawianie i utrzymywanie spójnego stanu oprogramowania i ustawień na już istniejących zasobach przez cały ich cykl życia.

Chmura i DevOps
zarządzanie sekretamisecrets management

Bezpieczne przechowywanie, dystrybucja i rotacja danych poufnych (hasła, klucze, tokeny) używanych przez infrastrukturę i aplikacje, z dala od jawnego kodu.

Chmura i DevOps
zasada jednej odpowiedzialnościSRP

Klasa lub moduł powinien mieć tylko jeden powód do zmiany, czyli jedną odpowiedzialność wobec aktora.

Inżynieria oprogramowania
zasada odwrócenia zależnościDIP

Moduły wysokopoziomowe nie powinny zależeć od niskopoziomowych; obie warstwy zależą od abstrakcji, a nie od konkretów.

Inżynieria oprogramowania
zasada podstawialnościLSP

Kryterium, w myśl którego obiekt typu podrzędnego musi zachowywać kontrakt typu nadrzędnego, by relacja podtypowania była poprawna.

Teoria informatyki
zasada podstawienia LiskovLSP

Obiekty typu bazowego można zastąpić obiektami podtypu bez naruszenia poprawności programu.

Inżynieria oprogramowania
zasób sieciowy

Dowolny obiekt lub usługa identyfikowana w sieci przez adres, na której wykonuje się operacje pobrania lub modyfikacji.

Sieci
zatrucie pamięci podręcznejcache poisoning

Wprowadzenie sfałszowanych danych do pamięci podręcznej (np. DNS lub HTTP) tak, by były serwowane innym użytkownikom jako autentyczne.

Bezpieczeństwo
zatwierdzanie dwufazowe2PC

Protokół koordynacji transakcji rozproszonej w dwóch rundach (głosowanie i decyzja), zapewniający, że wszyscy uczestnicy atomowo zatwierdzą albo wycofają operację.

Systemy i architektura
zatwierdzanie trójfazowe3PC — three-phase commit

Nieblokujący protokół atomowego zatwierdzania dodający fazę przygotowania do zatwierdzenia, by uniknąć zawieszenia przy awarii koordynatora.

Systemy i architektura
zatwierdzeniecommit

Operacja kończąca transakcję pomyślnie i utrwalająca jej skutki w bazie, czyniąc je trwałymi i widocznymi dla innych transakcji.

Dane i bazy danych
zaufana strona trzeciaTTP

Podmiot, któremu strony protokołu ufają w pełnieniu funkcji bezpieczeństwa, np. poświadczania tożsamości lub dystrybucji kluczy.

Bezpieczeństwo
zbiór potęgowy

Zbiór wszystkich podzbiorów danego zbioru, w tym zbioru pustego i całego zbioru.

Teoria informatyki
zbiór przeliczalny

Zbiór równoliczny z pewnym podzbiorem liczb naturalnych, tj. skończony lub równoliczny ze zbiorem liczb naturalnych.

Teoria informatyki
zbiór roboczyworking set

Zbiór stron aktywnie używanych przez proces w ostatnim oknie czasowym, stanowiący miarę jego bieżącego zapotrzebowania na pamięć.

Systemy i architektura
zbiór testowy

Niezależny podzbiór danych, niewidziany podczas uczenia, służący do oceny zdolności uogólniania modelu.

AI / Machine Learning
zbiór typowy

Zbiór ciągów źródła, których empiryczna entropia jest bliska entropii źródła; skupia niemal całe prawdopodobieństwo i ma rozmiar rzędu dwóch do entropii.

Teoria informatyki
zbiór uczący

Podzbiór danych użyty do dopasowania parametrów modelu w trakcie uczenia.

AI / Machine Learning
zbiór walidacyjny

Podzbiór danych używany do strojenia hiperparametrów i wyboru modelu, oddzielony od zbioru uczącego i testowego.

AI / Machine Learning
zdalne wywołanie proceduryRPC

Mechanizm pozwalający wywołać procedurę wykonywaną na innym komputerze tak, jakby była lokalna, ukrywając przesył parametrów i wyniku przez sieć.

Sieci
zdanie logiczne

Wyrażenie języka, któremu można jednoznacznie przypisać wartość logiczną prawdy lub fałszu.

Teoria informatyki
zdolnośćang. capability

Niepodrabialny żeton wiązany z podmiotem, wskazujący obiekt i nadane na nim prawa; wiersz macierzy dostępu.

Bezpieczeństwo
zegar hybrydowy logicznyHLC

Zegar łączący czas fizyczny ze składnikiem logicznym, dający znaczniki bliskie czasowi rzeczywistemu i jednocześnie zgodne z porządkiem przyczynowym.

Systemy i architektura
zegar Lamporta

Skalarny zegar logiczny inkrementowany przy każdym zdarzeniu i aktualizowany do max przy odbiorze komunikatu; gwarantuje, że relacja przyczynowa implikuje rosnące znaczniki.

Systemy i architektura
zegar logiczny

Mechanizm przypisujący zdarzeniom w systemie rozproszonym wartości liczbowe odzwierciedlające ich przyczynowe następstwo, bez odwołania do czasu fizycznego.

Systemy i architektura
zegar wektorowyvector clock

Wektor liczników (po jednym na proces) pozwalający dokładnie wykryć relację przyczynowości i współbieżności między zdarzeniami w systemie rozproszonym.

Systemy i architektura
ziarno

Poziom szczegółowości pojedynczego wiersza tabeli faktów, określający, co dokładnie reprezentuje jeden rekord miary.

Dane i bazy danych
zliczanie referencji

Technika zarządzania pamięcią, w której każdy obiekt przechowuje licznik odwołań; obiekt jest zwalniany, gdy licznik osiąga zero.

Teoria informatyki
złączenie haszowane

Algorytm złączenia budujący tablicę haszującą z jednej relacji po atrybucie złączenia i sondujący ją krotkami drugiej relacji.

Dane i bazy danych
złączenie naturalne

Operacja łącząca dwie relacje przez zrównanie wartości atrybutów o tych samych nazwach, eliminując zduplikowane kolumny złączeniowe.

Dane i bazy danych
złączenie sortowanie-scalanie

Algorytm złączenia sortujący obie relacje po atrybucie złączenia, a następnie scalający posortowane strumienie w jednym przebiegu.

Dane i bazy danych
złączenie thetaθ-złączenie

Operacja łącząca krotki dwóch relacji spełniające warunek porównania zbudowany z operatora theta na ich atrybutach.

Dane i bazy danych
złączenie zagnieżdżonych pętli

Algorytm złączenia porównujący każdą krotkę jednej relacji z każdą krotką drugiej za pomocą dwóch zagnieżdżonych pętli.

Dane i bazy danych
złośliwe oprogramowaniemalware

Oprogramowanie zaprojektowane do wykonywania nieautoryzowanych, szkodliwych działań w systemie ofiary.

Bezpieczeństwo
złożoność cyklomatyczna

Miara liczby liniowo niezależnych ścieżek przepływu sterowania w programie, używana do oceny złożoności i testowalności kodu.

Inżynieria oprogramowania
złożoność czasowa

Miara zasobu obliczeniowego określająca liczbę kroków elementarnych wykonywanych przez maszynę dla danych wejściowych, wyrażana jako funkcja rozmiaru wejścia.

Teoria informatyki
złożoność Kołmogorowazłożoność algorytmiczna

Algorytmiczna miara informacji obiektu równa długości najkrótszego programu generującego ten obiekt na uniwersalnej maszynie obliczeniowej.

Teoria informatyki
złożoność obliczeniowa

Miara ilości zasobów (czasu lub pamięci) potrzebnych do wykonania algorytmu jako funkcja rozmiaru danych wejściowych.

Teoria informatyki
złożoność pamięciowa

Miara zasobu określająca maksymalną liczbę komórek pamięci roboczej używanych przez maszynę dla danych wejściowych, jako funkcja rozmiaru wejścia.

Teoria informatyki
zmęczenie alertamialert fatigue

Spadek wrażliwości operatorów na powiadomienia wskutek nadmiaru fałszywych lub niedziałających alertów, prowadzący do ignorowania zgłoszeń.

Chmura i DevOps
zmiana nazw rejestrówregister renaming

Odwzorowanie rejestrów architektonicznych na większą pulę rejestrów fizycznych w celu usunięcia fałszywych zależności danych ograniczających równoległość.

Systemy i architektura
zmienna

Nazwany odnośnik wiążący identyfikator z lokalizacją w pamięci lub wartością, której zawartość można odczytywać i zwykle modyfikować w trakcie działania programu.

Teoria informatyki
zmienna warunkowa

Obiekt synchronizacji pozwalający zadaniu zawiesić się do spełnienia warunku i być wznowionym przez sygnał od innego zadania.

Systemy i architektura
znaczniktag

Część adresu przechowywana wraz z linią cache, służąca do identyfikacji, który blok pamięci aktualnie w niej rezyduje.

Systemy i architektura
znacznik czasu

Poświadczona wartość czasu dołączana do komunikatu, by zapewnić jego świeżość i zapobiec atakom powtórzeniowym w protokole.

Bezpieczeństwo
zniszczenie stosustack smashing

Nadpisanie ramki stosu, w szczególności adresu powrotu, w wyniku przepełnienia bufora, dające atakującemu kontrolę nad wykonaniem.

Bezpieczeństwo
zwrot

Skumulowana, zwykle zdyskontowana suma nagród otrzymanych przez agenta od danego kroku do końca epizodu lub w nieskończoność.

AI / Machine Learning